راسره ملګري شئ
اکرام الله اکرام (Ikramullah Ikram) په افغانستان کې د ازادې اروپا/ ازادۍ راډیو د افغانستان څانګې خبریال دی، چې د افغانستان، پاکستان او سیمې په اړه راپورونه ورکوي.
د طالبانو له محدودیتونو وروسته یو شمېر افغان میرمنو د ژوند د لګښتونو لپاره جامو ګنډلو ته مخه کړې وه. دوی وايي، د بېوزلۍ له امله خلک نوې جامې نه ګنډي او عاید یې له منځه تللی دی. په بلخ کې یو خیاط وايي چې د ښځینو د جامو د خیاطۍ دوکانونه په بشپړه توګه تړل شوي دي.
له ایرانه یو شمېر تازه راستانه شوي کډوال وايي، ایراني پولیسو د نیولو پر مهال ترې پیسې اخیستې او وهلي یې دي. دوی د طالبانو له حکومته غواړي چې دا موضوع له ایراني چارواکو سره پورته کړي. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، سږ کال د اکتوبر تر ۲۴مې ۵۴۷ زره افغانان له ایرانه په جبري ډول ایستل شوي دي.
په ترکیه کې د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلونونو کنفرانس (کاپ ۳۱) روان دی. په افغانستان کې وچکالۍ او سېلابونو د ډېرو کروندګرو او کورنیو ژوند ګډوډ کړی دی. د طالبانو حکومت په دې غونډه کې رسمي ګډون نه لري، خو یو شمېر افغان فعالان پکې برخه اخلي.
یو شمېر افغان کډوال چې تازه له ایرانه راستانه شوي، وايي د نیولو او جبري ایستلو پر مهال ترې ایراني پولیسو پیسې اخیستې او ځینې یې وهلي دي. دوی د طالبانو له حکومته غواړي چې دا موضوع له ایراني چارواکو سره پورته کړي. ایراني چارواکو مخکې داسې ادعاوې رد کړې دي.
د دوشنبې په ورځ د کابل–جلالاباد پر لویه لار په لغمان کې په یوه ټرافیکي پېښه کې یوه اووه کسیزه کورنۍ ووژل شوه. د قربانیانو خپلوان د طالبانو له حکومته غواړي چې د داسې پېښو د مخنیوي لپاره عاجل اقدام وکړي. د لغمان د ټرافیکو مدیر وايي، په اتو میاشتو کې د دې لارې پر لغمان برخه ۴۱ مسافر مړه شوي دي.
پر افغان ښځو د کار له محدودیتونو پنځه کاله تېر شول. یو شمېر هغه ښځې چې له کاره بېبرخې شوې، وايي چې د خپلو او اولادونو د لومړنیو اړتیاوو په پوره کولو کې له ستونزو سره مخامخ دي. اقتصادپوهان خبرداری ورکوي چې د دې وضعیت دوام پر کورنیو اقتصادي فشارونه لا زیاتوي.
د ژمي په رانږدې کېدو سره د افغانستان د بېلابېلو ولایتونو کورنۍ وايي، په ماشومانو کې د سینهبغل او نورو تنفسي ناروغیو پېښې زیاتې شوې دي. دوی سړه هوا، ککړتیا او بېوزلي د دې ناروغیو لاملونه بولي. د روغتیا نړیوال سازمان هم وايي، په سېپټمبر کې دا پېښې تر اګست ډېرې شوې دي.
په تاجیکستان کې یو شمېر افغان کډوال وايي، سره له دې چې د اوسېدو قانوني اسناد لري، د نیول کېدو او اېستل کېدو له وېرې له کوره نه شي وتلی. دوی وايي، امنیتي کسان یې په بېلابېلو پلمو نیسي او پیسې ترې غواړي. د تاجیکستان چارواکو د دې ادعاوو په اړه څه نه دي ویلي، خو مخکې یې د جبري اېستلو راپورونه رد کړي وو.
د کابل ښار یو شمېر اوسېدونکي د سړکونو پر غاړو د پلورل کېدونکو خوړو د پاکوالي په اړه اندېښنې لري، خو کم عایده کسان وايي د بېوزلۍ له امله اړ دي همدا ارزانه خواړه وخوري. روغتیايي متخصصان خبرداری ورکوي چې په ناپاک چاپېریال کې تیار شوي خواړه د انتاني ناروغیو لامل کېدای شي.
د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې بڼوال وايي، د سړو خونو د نشتوالي له امله یې د مېوو بیې راټیټې شوې او له اقتصادي زیانونو سره مخامخ شوي دي. دوی د طالبانو له حکومت او مرستندویه بنسټونو غواړي چې په کرنیزو سیمو کې ورته معیاري سړې خونې جوړې کړي.
له پاکستان څخه افغانستان ته ستنې شوې یو شمېر کورنۍ وايي په خپل هیواد کې د څه دپاسه یو کال تېرېدو وروسته هم له سختو اقتصادي او معیشتي ستونزو سره مخ دي. دوی وایي، د مناسبې سرپناه نشتوالی، بېکاري او کافي مرستو ته نه لاسرسی د ډېرو راستنو شویو کورنیو ژوند ستونزمن کړی دی.
په خیبر پښتونخوا ایالت کې د ګورنر راج یا والي واکمنۍ له نافذیدو راهیسې پر افغان کډوالو فشارونه ډېر او د اخراج لړۍ چټکه شوې. په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو شورا هم د کډوالو په وړاندې د اقداماتو زیاتېدل تاییدوي.
نن، د نومبر پر دویمه، چې د خبریالانو پر وړاندې د جرمونو عاملانو ته د معافیت پای ته رسولو نړیواله ورځ ده، یو شمېر افغان خبریالان وايي، پر رسنیو محدودیتونو، ګواښونو او تبعیض یې مسلکي فعالیتونه له جدي ستونزو سره مخ کړي دي. دوی د خپل خوندیتوب او خوندي کاري چاپېریال غوښتنه کوي.
د پلازمېنې کابل یو شمېر اوسېدونکي وايي، د ژمي له رانږدې کېدو سره د سون لرګیو او ډبرو سکرو بیې لوړې شوې او د ژمي لپاره یې چمتووالی ستونزمن کړی دی. په همدې حال کې د طالبانو د حکومت د امارتي شرکتونو لوی ریاست خلکو ته په ارزانه بیه د سون لرګیو د عرضه کولو اعلان کړی دی.
د ننګرهار یو شمېر کورنۍ وايي، زیکپ او پرېګابالین په ګډون نشه راوړونکو ګولیو ته د ځوانانو اسانه لاسرسي د دوی ژوند له ستونزو سره مخ کړی دی.
دغه راستانه شوي یو شمېر افغانان وايي، له راستنېدو یې میاشتې او ان کلونه تېر شوي خو لا هم د ژوند د لومړنیو اړتیاوو په پوره کولو کې له جدي ستونزو سره مخ دي او یو شمېر یې له خپلو کورنیو سره په خیمو او لنډمهالو سرپناوو کې ژوند کوي. دوی د ژمي لپاره هېڅ چمتووالی نه لري.
د هېنګ یا « انغوزې» کښت په وروستیو کلونو کې د افغانستان د یو شمېر کروندګرو لپاره د کوکنارو په بدیل بدل شو، خو ځینې کروندګر او د «هېنګ» سوداګر وايي د دغه محصول د بیو د ټېټېدو، د تولید زیاتوالي او د صادراتو د لګښتونو زیاتېدو د دوی کار او روزګار اغیزمن کړی دی.
په ننګرهار کې یوشمېر ځوانان وایي، د طالبانو له لوري په تلاشیو یا چیک پاینټونو کې د شخصي موبایلونو پلټنه لا هم دوام لري. دوی وایي چې دې کار یې شخصي حریم زیانمن کړی او مخه یې باید ونیول شي.
د افغانستان او پاکستان د لارو له بندوالي او د پاکستاني درملو پر وارداتو له بندیز سره سره، پاکستاني درمل د افغانستان په بازارونو کې موندل کېږي. په ننګرهار کې د یو شمېر درملتونونو خاوندان ادعا کوي چې دغه درمل په قاچاقي ډول پر پوله را اوړي، وروسته یې طالب چارواکي له درملتونونو ټولوي.
له پاکستان څخه راستانه شوي یو شمېر افغان کډوال وايي، د اقتصادي ستونزو او د کار د فرصتونو له کمښت سره سره یې په افغانستان کې کوچني کاروبارونه پیل کړي او هڅه کوي د خپلو کورنیو لګښتونه ترې پوره کړي.
نور راوښيه