راسره ملګري شئ
نن د نومبر ۲۰مه د ماشومانو نړیواله ورځ ده، خو په افغانستان کې میلیونونه نجونې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو بېبرخې دي. د ماشومانو د حقونو کنوانسیون د ټولو ماشومانو پر زدهکړو ټینګار کوي. ازادي راډیو له هغو نجونو سره خبرې کړې چې اوس په کور ناستې دي یا مدرسو ته ځي.
د طالبانو حکومت د ۲۰۲۲ز کال له نومبر راهیسې ښځو ته د پارکونو او ورزشي کلبونو پر تګ بندیز لګولی دی. خو یو شمېر کابل مېشتې نجونې او ښځې په سړکونو، د پارکونو شاوخوا او کورونو ته نږدې ځایونو کې قدم وهي. ډاکټران د جسمي او رواني روغتیا لپاره د پلي تګ پر ګټو ټینګار کوي.
په اندونیزیا کې یو شمېر افغان پناهغوښتونکي له یوې لسیزې ډېر وخت راهیسې درېیم هېواد ته د لېږد په تمه دي. یو ۶۶ کلن افغان، چې ۱۳ کاله له کورنۍ لرې دی، وايي اوس د خپل ژوندي پاتې کېدو اندېښنه لري. د کډوالو عالي کمېشنرۍ د ازادي راډیو پوښتنو ته ځواب ونه ویل.
د ژمي په رانږدې کېدو سره په افغانستان کې یو شمېر بېوزله کورنۍ د خپلو کورونو د تودولو په اړه اندېښمنې دي. هغه ښځې چې د خپلو کورنیو سرپرستانې دي، وايي د سونتوکو د پېرلو توان نه لري. د لرګیو پلورونکي هم وايي، د خلکو د پېرلو ځواک کم شوی دی.
افغان شاعر او لیکوال طالب منګل څو اونۍ مخکې د خوست–کابل پر لار په یوه ترافیکي پېښه کې ووژل شو. د هغه همکاران یې مړینه یوه ادبي غمیزه بولي. د ترافیکي پېښو د قربانیانو د یاد په ورځ، ازادي راډیو د منګل او د بلخ د شاعر صالح محمد خلیق یاد تازه کړی دی.
یو شمېر افغانانو له افغانستانه بهر او دننه د مرستې کوچني ګروپونه جوړ کړي، چې له خپلو اړمنو خپلوانو او دوستانو سره مرسته وکړي. هغه کسان چې له دې مرستو برخمن شوي، وايي چې خوشحاله دي. د جمعې ورځ (د نومبر ۱۳مه) د مهربانۍ نړیواله ورځ ده.
د نومبر ۱۱مه د مجردانو نړیواله ورځ ده. په بډایه ټولنو کې مجرد پاتې کېدل یو انتخاب وي، خو په افغانستان کې بېکارۍ، بېوزلۍ او لوړ ولور ګڼ ځوانان مجرد پاتې کېدو ته اړ کړي دي. د دغو دودونو بیه هلکان او پېغلې دواړه ورکوي.
په افغانستان کې یو شمېر ځوانان سره له دې چې د پوهنتون سندونه لري، مناسبه دنده نهشي موندلی. د کاري فرصتونو کمښت او پر ښځو د کار محدودیتونو د دوی کاري راتلونکی ناڅرګند کړی دی. اقتصادپوهان وايي، د ښوونیز نظام او د کار بازار د اړتیاوو تر منځ نه همغږي هم د دې ستونزې یو مهم لامل دی.
طالبانو پر پوهنتونونو د نجونو له بندیز وروسته، مدینه د خپلو زدهکړو د دوام لپاره ایران ته کډواله شوه. هغه هلته په یوه فابریکه کې کار کوي، له کار وروسته درس وايي او له خپلې کورنۍ سره مالي مرسته هم کوي. سره له دې چې له ګڼو ستونزو سره مخامخ ده، له خپلو تحصیلي او مسلکي هیلو یې لاس نه دی اخیستی.
د ژمي په رانږدې کېدو سره کابل ښاریان د برېښنا د پرچاویو له زیاتېدو شکایت کوي.
افغان سوداګر وايي، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لارو له تړل کېدو وروسته د کراچۍ په بندر کې د مالونو د بند پاتې کېدو له امله یې درانه مالي زیانونه ګاللي دي. د حقوقي چارو یو شمېر کارپوهان ټینګار کوي چې دا ستونزه باید له قانوني لارو حل شي.
داسې مهال چې په افغانستان کې ښځې او نجونې د زدهکړو او کار په برخو کې له پراخو محدودیتونو سره مخ دي، یو شمېر یې له هېواده بهر خپلو علمي او مسلکي فعالیتونو ته دوام ورکوي. نازنین ولي وايي، دا امتیاز به د مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې د هغې د ماسټرۍ د زدهکړو یو څه لګښتونه کم کړي.
د ژمي په رانژدې کېدلو سره یو شمیر کابل ښاریان اندېښنه لري، چې د لوړ پوړو استوګنیزو ودانیو د مرکز ګرمیو سیستم په فعالېدو سره به یو ځل بیا د ښار هوا ککړه او بېلابیلې، په ځانګړي ډول تنفسي ناروغۍ زیاتې شي. خو کابل ښاروالې وايي، دوی د دې برخې کنترول ته خپل جدي تدابیر لري.
په افغانستان کې یو شمېر ښځې وايي، د کورني فشارونو، اقتصادي ستونزو او روغتیايي خدمتونو ته د محدود لاسرسي له امله د میندوارۍ د وخت او د خپلو اولادونو د شمېر په اړه د پرېکړې کولو له ستونزو سره مخامخ دي.
د نومبر لومړۍ نېټه د ویګن (Vegan) نړیواله ورځ ده. ویګن هغه کسان دي چې د حیواني محصولاتو پر ځای له سبزیجاتو او حبوباتو استفاده کوي. خو په افغانستان کې کوم خلک او ولې د غوښې پر ځای له کرنیزو محصولاتو د خوړو لپاره استفاده کوي؟
د حجاب په نوم د طالبانو د جامو مقرراتو د نه مراعتولو په تور د ښځو نیول کېدلو د یو شمېر افغان کورنیو اندېښنې راپارولې دي. ځینې نیول شوې ښځې ادعا کوي چې د نیول کېدو پر مهال له تاوتریخوالي سره مخ شوې دي. ملګرو ملتونو هم په هرات او کابل کې د لسګونو ښځو او نجونو د نیول کېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
نن د اکتوبر ۲۸مه د انیمېشن نړیواله ورځ ده. په دې مناسبت، په افغانستان کې د انیمېشن فعالان وايي چې دا صنعت کمزوری دی او د ماشومانو لپاره پکې لا ډېر کار پاتې دی، که څه هم مصنوعي ځیرکتیا یې تولید اسانه کړی دی.
د طالبانو حکومت د عامې روغتیا وزارت تازه ۱۱۵ خصوصي روغتونونه درجهبندي کړي، چې یوازې دوه روغتونونه په «A» درجه کې راغلي دي. خو طالب چارواکو نه ده روښانه کړې چې د دې ارزونې په معیارونو کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو، قابلو او نورو ښځینه روغتیايي کارکوونکو شتون هم په پام کې نیول شوی دی که نه.
د طالبانو تر واک لاندې برېښنا شرکت د پلازمېنې کابل په استوګنیزو ودانیو کې اپارتمانونو ته جلا میترونه نه ورکوي. اوس چې په کابل کې، په وروستیو کلونو کې استوګنیزې ودانۍ ډېرې جوړې شوې، اوسېدونکي یې په دې برخه کې له ستونزو سره مخ دي. دوی وايي، په دې ډول پرې د برېښنا لګښت ډېر راځي.
نور راوښيه