د افغان ښځو، نجونو او بشري حقونو لپاره د امریکا د متحدو ایالتونو ځانګړې استازې رینا امیري وايي، د ښځو په وړاندې د طالبانو اقدامات، ځورونه او جنسیتي اذیت ګڼل کېږي، چې په څرګنده غندلو او په وړاندې یې عمومي اقدام ته اړتیا ده.

میرمن امیري پرون ناوخته پر خپله ایکس پاڼه لیکلي، چې د امریکا د بهرنیو چارو له وزیر انتوني بلېنکن له ږغ سره خپل ږغ ملګری کوي، چې د طالبانو د فرمانونو د غندنې په باب دی.

وړاندې راغلي، چې دغه فرمانونه د افغانستان راتلونکی په خطر کې اچوي، د ښځو او نجونو خوبونه په اوبو لاهو کوي او ژوند یې په خطر کې اچوي.

بلېنکن د چهارشنبې په ورځ پر خپله ایکسپاڼه لیکلي وو، چې د امریکا متحد ایالتونه د طالبانو تعبیضي اوامر چې د ده په وینا د افغان ښځو او نجونو حقونه او ژوند له خطر سره مخامخوي، غندي. هغه لیکلي وو، چې امریکا په قاطع ډول د افغان ښځو او ملاتړ ته دوام ورکوي.

طالبانو ویلي چې د اسلامي شریعت په چوکاټ کې د ښځو او نجونو حقونه رعایتوي.

دغې ډلې پر ښځو او نجونو د محدودیتونو په دوام د افغانستان په طبي انستیتیوتونو کې هم د دوی زده کړې منع کړې.

په همدې حال کې د بخښنې نړیوال سازمان پرون پر خپله ایکسپاڼه لیکلي، چې دغه پرېکړه، په افغانستان کې د نجونو د تعلیم لپاره وروستی بهیر هم تړي.

دغه بنسټ زیاته کړې، چې طالبان باید سم د لاسه د جنسیتي ځورونې سیسټم پای ته ورسوي.

د متحدو ایالاتو ولسمشر دونالد ټرمپ د پنجشنبې په ورځ وویل ایران سره د مذاکراتو په جریان یواځې دی او څو نور کسان خبر دي.

وروستیو اونیو کې ټرمپ او نوروامریکايي چارواکو له ایران سره د مذاکراتو د دوام او هوکړې ته رسیدو لپاره دایران د هلوځلو خبره کړې خو تهران داخبره رد کړې.

بلخوا د ایران بهرنیو چارو وزارت وايي پاکستان دتهران او واشنګتن ترمینځ خبرو کې اصلي منځګړی دی.

د ایران د بهرنیو چارووزارت ویاند اسماعیل بقايي په تلویزیوني مرکه کې ویلي چې ګڼ هیوادونه غواړي د ستونزې په حل کې مرسته وکړي خو "پاکستان بیا هم د دواړو لوریو ترمینځ اصلي منځګړی دی."

هغه دا هم وویل چې "داتمه باید ونشي چې مذاکرات به ډیر ژر نتیجې ته ورسیږي او دغه ډول تمه معقوله نه ده."

اوکرایني ځواکونو یو ځل بیا د روسیې د تور سمندر په بندري ښار توآپسه کې د تېلو پر تصفیه ‌خونې د جمعې په ورځ برید وکړ.

یوه ورځ مخکې هم اوکراین له خپلو پولو شاوخوا ۱۵۰۰ کیلومتره لرې د روسیې د تېلو په تاسیساتو د بې‌ پیلوټه الوتکو برید کړی و.

چې دا د کیف له لوري د روسيې د انرژۍ په تاسیساتو د اوږده واټن بریدونو د لړۍ تازه پېښه وه.

د کراسنودار سیمې چارواکو د جمعې په سهار په ټیلیګرام کې وویل: «په توآپسه کې د کیف د رژیم د ډرون برید په پایله کې د بندر د ټرمینل په ساحه کې اور ولګېد.»

چارواکو زیاته کړه چې بیړني ټیمونه د پیښې په ځای کې کار کوي، چې پکې شاوخوا ۱۳۰ اور وژونکي او ۴۱ بیړني وسایط شامل دي.

د پنحشنبې په ورځ د اپرېل په ۳۰مه، د روسیې او اوکراین ټیلیګرام چینلونو د ځایي اوسېدونکو له قوله راپور ورکړ چې د شپې له خوا پرم ښار ته نږدې د تېلو پایپ‌لاین تاسیساتو ته څېرمه چاودنې وشوې.

خپرو شویو ویډیوګانو کې د اور لمبې او د ښار په فضا کې لوګي ولیدل شول.

د سیمې والي دیمیتري ماخونین وویل د ټپیانو رپوټ نه دی ورکړل شوی.

بلخوا د اوکراین امنیتي چارواکو دبرید مسئولیت ومانه او وویل چې پرم ښار کې یې د تیلو اصلي تصفیه خونه په نښه کړې ده.

یوه ورځ مخکې هم اوکرایني ځواکونو په دغه ښار یو ورته برید کې د تیلو په نورو تاسیساتو برید کړی و.

د افغانستان دبشري حقوقو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکونکي د مطبوعاتو د ازادۍ د نړیوالې ورځې په درشل کې، افغانستان کې د طالبانو له حکومت غوښتي چې ټول نیول شوي خبریالان بې له قید او شرطه سمدستي خوشې کړي.

ریچارد بینټ زیاتوي چې په افغانستان واکمن طالبان باید دا یقیني کړي څو د رسنیو کارکوونکي وکولای شي د بیان ازادۍ حق وکاروي او خپل کار پرته له وېرې، غچ اخیستنې، ځورونې او یا نیولو ترسره کړي.

نوموړی وايي واک ته د طالبانو له ستنیدو وروسته ، په افغانستان کې د مطبوعاتو ازادي په اندېښمن ډول کمه شوې ،خپلواکه راپور ورکونه اوس په جدي ډول محدوده شوې، او خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د محدودیت او سانسور په فضا کې د واکمنو ترکنټرول لاندې کارکوي.

د افغانستان له رسنیو د ملاتړ سازمان (AMSO) د وري په ۲۲مه وویل د طالبانو په زندان کې دخبریالانو، شکیب احمد نظري، بشیر هاتف او حمید فرهادي روحي او رواني وضعیت ښه نه دی.

بلخوا د بې پولې خبریالانو نړیوال سازمان وایي، افغانستان یو ځل بیا د مطبوعاتو د ازادۍ سږني شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو په کتار کې ۱۷۵ یم ځای کې راغلی.

د مطبوعاتو د ازادۍ نړیواله ورځ هرکال د مې په ۳ لمانځل کیږي.

سږکال یونیسکو په دې مناسبت د مې په ۴مه “د سولې په لور د راتلونکې د جوړولو” تر عنوان لاندې د زامبیا پلازمینه لوساکا کې یو انلاین او حضوري کنفرانس تنظیم کړی دی.

افغانستان کې د طالبانو حکومت دمهاجرینو ستونزو ته د رسیدنې عالي کمیسیون رپوټ ورکوي چې پرون څه دپاسه زر کورنۍ چې ۵۳۵۵ غړي لري دهیواد د بیلابیلو بندرونو له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.

رپوټ زیاتوي چې لدې جملې ۷۳۹ کورنۍ خپلو اصلي ولایتونو ته لیږدول شوي او سلګونو کورنیو سره نقدې مرستې شوي او سیمکارټونه هم ورکړل شوي دي.

بلخوا د پناه غوښتوکو لپاره د ملګرو ملتونو ستره کمشنرۍ UNHCR وايي له ۲۰۲۳ کال راهیسې ۵.۴ ملیونه افغانان له ګاونډیو هیوادونو افغانستان ته ستانه شوي دي.

پخواني ولسمشر حامد کرزي او د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد له طالبانو غوښتي چې له شپږم ټولګي ورپورته د نجونو ښوونځي پرانیزي.

دغو دواړو پخوانیو چارواکو دا غوښتنه د یونیسف د وروستي راپور په تړاو کړې ده.

یونیسف ویلي دي چې افغانستان به تر دوه زره دیرشم کال پورې له شل زره زیاتو ښځینه ښوونکو او له پنځو زرو ډيرو روغتیایي کارکوونکو له کمښت سره مخامخ شي.

یونیسف څرګندوي چې که د نجونو ښوونځي له شپږم ټولګي ورپورته راتلونکي څلور کلونه بند پاتې شي له تعلیمه د محرومو شویو نجونو شمیر به له دوه میلیونه څخه ډیر شي.

حامد کرزي په ایکسپاڼه کې د پنجشنبې په ورځ ولیکل چې د افغان نجونو پر زده کړو دوامداره بندیز به د افغانستان د اړتیاو د زیاتیدو سبب شي او پر بهرنیو هیوادو به د افغانانو تکیه زیاته کړي.

زلمي خلیلزاد بیا دا مساله د سوالونو په ډول په ایکسپاڼه کې د پنجشنبې په ورځ مطرح کړې ده او لیکلي یې دي چې د طالبانو حکومت د دې بندیزونو له راتلونکې خبر دي؟ طالبان د ستونزې د حل لپاره کوم تدابیر لري؟ او که هیڅ پلان نه لري نو فکر کوئ چې د افغانستان راتلونکې به څرنګه وي؟.

د طالبانو د هوا پېژندنې ادارې د افغانستان په ۱۷ ولایتونو کې د درنو بارانونو او سیلابونو خبرداری ورکړی دی.

د دې ادارې په وینا، بغلان، سمنګان، تخار، بدخشان، ننګرهار، میدان وردګ، لوګر، پکتیا، خوست، بلخ، سرپل، فاریاب، بادغیس، غور، دایکندي، بامیان او پروان به د جمعې په ورځ د درنو بارانونو او سیلابونو شاهد وي.

په مختلفو ځایونو کې د ۱۰ او ۲۵ ملي مترو ترمنځ د باران اټکل کیږي.

په کابل کې د پنجشنبې په ورځ د اندام جوړونې سیالۍ ترسره شوې. په دې لوبو کې په بیلابیلو وزنونو کې اته نوي لوبغاړو برخه واخیسته.

مسوولینو ویلي دي چې دا سیالۍ د دې لپاره ترسره شوې چې د دوی له ډلې به غوره کسان د کابل منتخب ټیم ته انتخاب شي.

د بدخشان د سرو زرو د استخراج پرمهال پنځه تنه مړه شوې دي.

په بدخشان کې د طالبانو د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې رییس مولوي محمد اکرم اکبري وویل چې د شهر بزرګ ولسوالي په پستاو سیمه کې د پنجشنبې په سهار د یوې غونډۍ د ښوویدو له امله پنځو ګارګرانو خپل ژوند له لاسه ورکړ.

د خبر له مخې یوشمیر کسان لاهم تري تم دي.

په سیمه کې خلکو د سرو زرو د استخراج لپاره په ابتدایي وسایلو تونلونه جوړ کړي دی چې تر دې مخکې هم د همدې خاورینو تونلونو د ړنګیدو له امله کارګرانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.

د ملګرو ملتو سرمنشي خبرداری ورکړ چې د هرمز تنګي د بندیدو ادامه نړیوال اقتصاد ځپي.

انتونیو ګوتیرش د پنجشنبې په ورځ وویل چې په منځني ختیځ کې دوامداره کړکېچ به د کیمیاوي سرې د کمبود سبب شي او ښایي پنځه څلویښت میلیونه خلک په نړۍ کې د قحطۍ له خطر سره مخامخ کړي.

د ملګرو ملتو سرمنشي زیاته کړه، که چیرته د هرمز تنګي دا نن هم پرانیستل شي، د اکمالاتي سیستم د بیا رغاونې لپاره میاشتې پکار دي چې دا چاره به د اقتصادي رکود باعث شي او بیې به لوړې شي.

د فبروري له اته ویشتمې راوروسته چې له ایران سره د اسراییل او امریکا جګړه پيل شوه، ایران هرمز تنګي بنده کړه او په سیمه کې بیړیو ته اجازه نه ورکوي چې له دې لارې تیرې شي.

د تېلو بیه وروسته له هغه په کم‌ساري ډول لوړه شوه چې د امریکا ولسمشر اعلان وکړ، د ایران سمندري محاصره ښايي تر هغې دوام وکړي چې یوې هوکړې ته ورسېږي. د دې خبر تر خپرېدو وروسته د هر بېرل تېلو بیه ۱۲۶ ډالرو ته ورسېده.

دا له ۲۰۲۲ کال راهیسې په نړیوالو بازارونو کې د تېلو تر ټولو لوړه بیه ده. هغه مهال چې روسیې پر اوکراین یرغل وکړ، د برنت تېلو بیه له ۱۲۰ ډالرو واوښته او د لنډ مهال لپاره ۱۳۹ ډالرو ته هم ورسېده.

اوس، د امریکا او اسراییلو له خوا له ایران سره د جګړې له پیلېدو شاوخوا دوه میاشتې وروسته، د چهارشنبې په ورځ (د ثور ۹مه)، د ډونالډ ټرمپ له څرګندونو سره سم چې د ایران سمندري محاصره ښايي اوږده شي، د برنت تېلو بیه په ۲۴ ساعتونو کې ۱۳ سلنه لوړه شوه.

د چهارشنبې د ورځې تر غرمې وروسته، د جون میاشتې لپاره د برنت هر بېرل تېل د ۵.۱۶ سلنې په زیاتوالي ۱۱۷ ډالرو ته ورسېدل، چې دا هم د وروستي نازک اوربند له اعلان وروسته تر ټولو لوړه کچه بلل کېږي.