د افغانستان دبشري حقوقو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکونکي د مطبوعاتو د ازادۍ د نړیوالې ورځې په درشل کې، افغانستان کې د طالبانو له حکومت غوښتي چې ټول نیول شوي خبریالان بې له قید او شرطه سمدستي خوشې کړي.

ریچارد بینټ زیاتوي چې په افغانستان واکمن طالبان باید دا یقیني کړي څو د رسنیو کارکوونکي وکولای شي د بیان ازادۍ حق وکاروي او خپل کار پرته له وېرې، غچ اخیستنې، ځورونې او یا نیولو ترسره کړي.

نوموړی وايي واک ته د طالبانو له ستنیدو وروسته ، په افغانستان کې د مطبوعاتو ازادي په اندېښمن ډول کمه شوې ،خپلواکه راپور ورکونه اوس په جدي ډول محدوده شوې، او خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د محدودیت او سانسور په فضا کې د واکمنو ترکنټرول لاندې کارکوي.

د افغانستان له رسنیو د ملاتړ سازمان (AMSO) د وري په ۲۲مه وویل د طالبانو په زندان کې دخبریالانو، شکیب احمد نظري، بشیر هاتف او حمید فرهادي روحي او رواني وضعیت ښه نه دی.

بلخوا د بې پولې خبریالانو نړیوال سازمان وایي، افغانستان یو ځل بیا د مطبوعاتو د ازادۍ سږني شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو په کتار کې ۱۷۵ یم ځای کې راغلی.

د مطبوعاتو د ازادۍ نړیواله ورځ هرکال د مې په ۳ لمانځل کیږي.

سږکال یونیسکو په دې مناسبت د مې په ۴مه “د سولې په لور د راتلونکې د جوړولو” تر عنوان لاندې د زامبیا پلازمینه لوساکا کې یو انلاین او حضوري کنفرانس تنظیم کړی دی.

د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي وایي چې د عمان د بهرنیو چارو له وزیرسره په کتنه کې یې د هرمزتنګي له لارې په خوندي ډول د کشتیو د تګ راتګ د مناسبو میکانیزمونو په اړه نظریات تبادله کړل. د رویترز د راپورله مځې هغه دا خبره د شنبې په ورځ پرخپل ټلګرام چینل کې کړې خو په دې اړه یې نورجزیات ندي ورکړي. د ایراني رسنيو د راپورله مخې نوموړی د یوه دولتي پلاوي په مشرۍ د شنبې په ورځ عمان ته د دې لپاره تللی چې د هغه هیواد له چارواکو سره د سیمې، په ځانګړې ډول د هرمز تنګي د وضعیت په اړه خبرې وکړي.

تردې سفریوه ورځ مخکې بلومبرګ راپورورکړی و چې عمان له هغو کشتیو د فیس اخیستو سره چې د هرمز تنګي له لارې تګ راتګ کوي، خپل کلک مخالفت ملګروملتونو ته وړاندی کړی دی. د ایران او امریکا ترمنځ د شوې هوکړې له مخې به ایران او عمان دواړه د هرمزتنګي له لارې د کشتیو تګ راتګ تنظیموي.

د امریکا د پوځ یوه پلاوي د لبنان په پلازمینه بیروت کې د دې هیواد د پوځ له چارواکو سره په کتنه کې د اشغال شوې سیمې له یوې «ازمایښتي سیمې» څخه د اسرائیلي ځواکونو د وتلو د عملي کولو پر څرنګوالي خبرې وکړي. دا خبره د لبنان یوه پوځي چارواکي د شنبې په ورځ فرانسپرس خبري آژانس ته وکړه. د امریکا په منځګړیتوب د لبنان او اسراییل ترمنځ د تیرې میاشتې د هوکړې له مخې به اسراییل په تدریجي ډول د لبنان په جنوب کې له هغو سیمو څخه خپل ځواکونه باسي، چې هلته یې د ایران له ملاتړ څخه برخمنې شیعه ډلې، حزب‌ الله، پر ضد ځای پر ځای کړي وو.

د دغې هوکړې د یوې برخې په توګه، د لبنان پوځ به چې له اوږدې مودې راهیسې یې واک محدود دی، د دوو کوچنیو ازمایښتي سیمو بشپړ کنټرول په غاړه واخلي.

د دغه چارواکي په خبره د امریکا مرکزي قومندانۍ سینټکام به له دواړو هیوادونو سره د دغو سیمو د کنټرول د لیږد چاري همغږي کوي.

دغه هوکړه چې حزب الله ردکړې اسراییل مکلف نه بولي چې د ځواکونو د ایستلو لپاره مهالویش وټاکي او اسراییلي چارواکو ویلي چې ځواکونه به یې د لبنان د خاورې لس کیلومتره دننه هغو سیمو کې چې د حزب الله وسله وال فعال دي، امنیتي زون کې پاتې شي.

د افغانستان د احصایې او معلوماتو ملي اداره وايي چې د هیواد نفوس ۳۷،۲ ملیونو ته رسیدلی چې دا د تیرکال په پرتله ۲،۲ سلنه زیاتوالی ښیي.

د دې ادارې ویاند محمد حلیم رفیع ویلي چې د ټول نفوس۵۱ سلنه نارینه او ۴۹ سلنه یې ښځې جوړوي. دغې ادارې د افغانستان د وګړو شمیر د جولای د یولسمې د نفوسو د نړیوالې ورځې په مناسبت خپورکړی خو هغه د ملګروملتونو د نفوسو د ادارې له شمیرو سره توپیرلري. دغې ادارې تیر۲۰۲۵ کال د افغانستان د نفوسو شمیرڅه کم ۴۴ ملیونه ښودلی خو د ملګروملتونو د اټکل له مخې د روان ۲۰۲۶ کال ترنیمایي پورې د افغانستان د نفوسو شمیر۴۵ ملیونو ته رسیدلی.

د افغانستان د احصایې او معلوماتو د ملي ادارې په خبره شاوخوا ۷۰ سلنه وګړي، چې نږدې ۲۶ میلیونه کسان کېږي، په کلیوالو سیمو کې ژوند کوي، په داسې حال کې چې ۲۶ سلنه یعنې ۹،۸ میلیونه کسان په ښاري سیمو کې مېشت دي او پاتې ۴ سلنه یې کوچيان دي.

کابل لا هم د هېواد تر ټولو ګڼ مېشتی ولایت دی، چې نفوس یې ۶،۴ ملیونه ښودل شوی. ورپسې هرات د شاوخوا ۲و۴ میلیونه اوسېدونکو په لرلو سره دویم تر ټولو ګڼ مېشتی ولایت بلل کېږي.

د ملګروملتونو عمومي منشي انتونیو ګوتیریش په یوه بیان کې ټینګارکړی چې ځوانان د نړۍ د نفوسو لویه برخه جوړوي او د بشر راتلونکې هم په دې پورې تړلې چې د هغوی پر روزنې، روغتیا، کار او پیاوړتیا څومره پانګونه کیږي. افغانستان هم یو له هغو هیوادونو دی چې د نفوس زیاته برخه یې ځوانان دي.

ایران د شنبې په ورځ خبرداری ورکړ چې که د امریکا متحده ایالات پر ایران خپلو بریدونو ته دوام ورکړي، تهران به له واشنګټن سره د لاسلیک شوي تفاهم‌ لیک عملي کولو ته نور ځان ژمن ونه ګڼي.

د ایران حکومت ته نږدې رسنیو د راپور له مخې دا خبره په ملګرو ملتونو کې د ایران دایمي استازي امیرسعید ایرواني کړې ده.

د ایران او امریکا ترمنځ دغه تفاهم ‌لیک د غبرګولي په ۲۵مه لاسلیک شوی، خو تېره اوونۍ دواړو خواوو د هرمز تنګي په تړاو پر یو بل پراخ بریدونه ترسره کړل. دغو تازه بریدونو هغه مذاکرات له ګواښ سره مخ کړي، چې د همدې تفاهم ‌لیک په چوکاټ کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره د یوه دایمي حل د موندلو په موخه پلان شوي وو.

د امریکا ولسمشرډونالډ ټرمپ ویلي چې له ایران سره به خبري دوام ومومي خو په عین حال کې یې هغه د وخت ضایع کول وبلل.

د ملګرو ملتونو د ښځو څانګه وايي، د بودیجې د کمښت له کبله په ټوله نړۍ کې څه باندې یو میلیون ښځې ژوند ژغورونکو خدمتونو ته له لاسرسي بې برخې شوي دي.

دغې ادارې پرون جمعه د (جولای لسمه) پر خپلې ایکس پاڼې د یو راپور په خپرولو سره ویلي،" د بشري مرستو کمښت د ښځینه بنسټونو فعالیتونه محدود یا درولي دي".

د دې ادارې په ټکو،"د افغانستان په ګډون د نړۍ په جګړه ځپلو هېوادونو کې د سروې شویو څه باندې ۸۰۰ ښځینه بنسټونو نژدې نیمايي يې ښايي د بودیجې د نشتوالي له کبله په یوکال کې دننه په دایمي یا موقتي توګه وتړل شي".

له دې مخکې ملګرو ملتونو په افغانستان کې روغتیايي خدمتونو ته د ښځو د نه لاسرسي په اړه راپورونه ورکړي.

دغې ادارې خبرداری ورکړی چې د بودیجې کمښت به د دې سبب شي چې د افغانستان په لیرو پرتو سیمو کې په زرهاوو ښځې له روغتیايي خدمتونو بې برخې شي.

د افغانستان د پرځیدلي جمهوري نظام د ولسي جرګي پخوانی مرستیال مشر عبدالظاهر قدیر چې د نشه‌يي توکو د قاچاق او د وسلو د ناقانونه ساتنې په تور نیول شوی و، امریکا ته وسپارل شو.

د امریکا د عدلیې وزارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي،" ظاهر قدیر د جمعې په ورځ د نیویارک یوې فدرال محکمه کې حاضر شوی و او پریکړه شوې چې د محکمې تر مهاله به په توفیف کې ساتل کیږي".

ښاغلی قدیر د ۲۰۲۵کال په مې میاشت کې د کېنیا په پلازمینه نایروبي کې له یوه هوټله ونیول شو.

د امریکا د عدلیې وزارت وايي" عبدالظاهر قدیر په افغانستان کې یوه جنايي شبکه رهبري کوله، هغه د خطرناکو نشه‌يي موادو او درنو وسلو په قاچاق کې ښکیل و".

که پر ظاهر قدیر لګیدلي تورونه ثابت شي نو تر لسو کلونو پورې د زندان سزا یا لږترلږه د عمري بند سزا ورکول کېدای شي.

ایران ته د امریکا د نن ورځې مهلت او د ولسمشر ټرمپ د پراخو بریدونو ګواښ؛

د هرمز تنګي په شاوخوا کې د تاوتریخوالي له زیاتیدو سره هممهاله، د امریکا متحده ایالاتو ایران ته د نن شنبې ورځې تر پایه مهلت ورکړی چې په دغه سمندري لاره کې د سوداګریزو بیړو خوندي تګ راتګ تضمین کړي.

په عین حال کې د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي عمان ته تللی څو د دغه هېواد له چارواکو سره په هرمز تنګي کې د وروستیو بدلونونو په اړه خبرې وکړي.

په هرمز تنګي کې د بیړو د خوندي تګ راتګ مسله وروسته له هغه یو ځل بیا راپورته شوه چې د تیرې پنجشنبې په ورځ د عمان په اوبو کې پر څو بیړو بریدونه وشول.

بل پلو، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ایران ته ګواښ کړی که د ده د ترور هڅه وکړي نو پراخ بریدونه به پرې وکړي.

هغه پر خپلې ټولنیزې شبکې ټروت سوشل کې لیکلي،" زر توغندي چمتو دي او د ایران اسلامي جمهوریت په لور هدف ته ګرځول شوي دي او که د امریکا د ولسمشر د ترور په تړاو د ایران د حکومت ګواښ عملي شي، نو زرګونه نور توغندي به هم سملاسي ورپسې وتوغول شي.''

د ټرمپ په خبره،"د امریکا پوځ چمتو دی چې د ایران ټولې سیمې په بشپړه توګه ویجاړې کړي".

هغه د خپل پیغام په پای کې لیکلي،"ځانګړې ستاینه د الله لپاره ده".

دا ګواښ وروسته له هغې دی چې وال سټریټ ژورنال او سي ان ان د اسراییلي استخباراتو په حواله راپورونه ورکړل چې ایران د ولسمشر ټرمپ د ترور پلان لري.

امریکايي چارواکو ویلي، د اسراییلو د استخباراتو دغه معلومات په خپلواکه توګه تاییدولی نشي.

ایراني چارواکو له دې مخکي د ټرمپ د ترور د پلان جوړونې تورونه رد کړي وو.

د طالبانو د حکومت د سوداګرۍ او صنایعو وزارت وايي، یوریشیا اقتصادي ټولنې افغاني صادراتو لپاره ترجیحي تعرفه ټاکلی ده.

د دغه تعرفي ټاکل کیدل په سوداګرۍ او کمرګي چارو کې د اسانتیاوو رامنځته کول ښودل شوي.

روسیه، قزاقستان، بیلاروس، ارمنستان او قرغزستان د یوریشیا اقتصادي ټولنه غړي دي.

د طالبانو تر واک لاندې باختر خبري اژانس وايي،" د سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي د دغه ټولنې له استازو سره په کتنه کې ویلي چې هڅه کوي په کابل او نورو زونونو کې د صادراتو د پروسس لپاره مرکزونه جوړ کړي".

د عزیزي په ټکو، د دغه مرکزونو په جوړیدو سره به له افغانستانه د صادراتو بهر منظمه او اسانه شي.

د امریکا د ملي ګارډ پر دوو سرتیرو د ډزو په تور نیول شوی افغان وګړی رحمن الله لکڼوال په زندان کې د خوړو له اعتصاب وروسته روغتون ته انتقال شوی.

واشنګټن پوسټ ورځپانې راپور ورکړی چې دغه افغان وکړی اوسهال د جورج واشنګټن پوهنتون په روغتون کې تر درملنې لاندې دی.

لکڼوال په زندان کې له څه مودې راهیسې د نه خوړو اعتصاب کړی و.

۳۰کلن لکڼوال تیرکال د واشنګټن په فاراګاټ وسټ میټرو سیټشین کې د امریکا د ملي ګارډ پر دوو سرتیرو سارا بکسټروم او اندرو وولف د ډزو په تور ونیول شو.

په هغه برید کې سارا د ژور ټپونو له کبله په روغتون کې ساه ورکړه.

رحمن الله لکڼوال د افغانستان د پخواني جمهوري نظام پر مهال د صفري قطعاتو غړی و.

د ځینو امریکايي رسنیو د راپورونو په اساس رحمن الله چې امریکا کې د کار په لټه کې و له ډېره وخته له رواني پلوه ښه نه و.
لکڼوال د لومړي درجې قتل له تور سره مخ دی.

سپینه ماڼۍ د هغه لپاره د تر ټولو سختې سزا غوښتنه کړې وه.

د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخوانی ځانګړی استازی زلمی خلیل زاد وايي،" دا خواشینونکې او لویه تیروتنه ده چې افغان نجونو ته د کانکور په ازموینه کې د ګډون اجازه نه ورکول کیږي".

هغه د جمعې په ورځ د (جولای لسمه) پر خپلې ایکس پاڼې ولیکل،" د طالبانو حکومت دې افغان نجونو ته اجازه ورکړي چې ښوونځیو او پوهنتونونو کې زده کړو ته ستنې شي".

د امریکا د بهرینو چارو وزارت ویاندې الیزابت استیکني ازادي راډيو سره په یوې ځانګړې مرکه کې وویل،" طالبان دې د افغانو ښځو د بشري حقونو نقض ته د پای ټکی کېدي".

د روان ۱۴۰۵کال د کانکور ازموینې د تیرې دوشنبې په ورځ اعلان شوې.

دا پنځم پرله پسې کال و چې افغانو نجونو ته د کانکور په ازموینه کې د ګډون اجازه نه وه ورکړل شوې.