د امریکا د متحدو ایالتونو ولسمشرډونالډ ټرمپ د سې شنبې د ورځې ناوخته اعلان وکړ چې د امریکا د پوځ « یوه بله بېړۍ» د ایران پر لور روانه ده.

ټرمپ په آیوا ایالت کې په یوه وینا کې وویل: «په رښتیا، همدا اوس یوه بله ښکلې بېړۍ هم په ښکلي ډول د ایران پر لور روانه ده. نو باید ووینو چې څه پېښېږي».

د امریکا ولسمشر روښانه نه کړه چې د هغه له دې بېړۍ ډلې څخه هدف هماغه د «یو‌اېس‌اېس ابراهام لینکن» الوتکې ‌وړونکې بېړۍ او ورسره ملې جنګي کښتۍ دي چې د دوشنبې په ورځ منځني ختیځ ته داخلې شوې دي او که هغه د امریکا د پوځ بله نوې بیړۍ ده چې سیمې ته استول شوې. خو ټرمپ داهم وویل: «هیله لرم چې هوکړې ته ورسېږي».

دا په داسې حال کې ده چې د تهران او واشینګټن ترمنځ په ایران کې د اعتراضونو د ځپلو پر سر د کړکېچونو له زیاتېدو سره سم، امریکا د سې شنبې په ورځ، په منځني ختیځ کې د څو ورځنیوپراخو هوايي پوځي تمرینونو د ترسره کېدو خبر ورکړ.

اټومي الوتکې ‌وړونکې «ابراهام لینکن» بیړۍ چې د پرمختللو اف -۳۵ جنګي الوتکو په ګډون پرنږدې ۹۰ جنګي الوتکو سمباله ده، په تېرو ورځو کې له خپل پخواني ځای، د چین د جنوب له سمندر څخه، د فارس خلیج پر لور روانه وه، او د امریکا د مرکزي قومندانۍ سنتکام د تایید له مخې، د ایران په جنوب کې د اوبو مهم نړیوال تنګي ته رسیدلې.

د ملګروملتونو د خوړو او کرنې اداره وایي، د افغانستان په ختیځ کې پرله ‌پسې اورښتونو د هغو کورنیو وضعیت لا خراب کړی چې د خوړو لپاره پر کرڼې تکیه کوي او لا دمخه د وروستیو زلزلو له امله اغېزمنې شوې وې.

دې ادارې خبرداری ورکړی چې د هوا دا وضعیت ښايي د خوړو د ناامنۍ او خوارځواکۍ کچه نوره هم لوړه کړي.

د خوړو او کرنې ادارې اټکل کړی چې د افغانستان په ډیرو سیمو کې به درانه ورښتونه د بلې اوونۍ لپاره هم دوام وکړي او په ځینو ختیځو او جنوب ختیځو ولایتونو کې د تودوخې درجه په چټکۍ سره راټیټه کېدای شي. په وروستیو ورځو کې سختو بارانونو او درنې واورې هم خلکو ته ځاني او مالي زیانونه رسولي دي.

دا خبرداری په داسې حال کې ورکول کېږي چې د خوړو نړیوال پروګرام، WFP د ژمي په میاشتو کې د لوږې د زیاتېدو په اړه اندېښنه ښودلې او ویلي یې دي چې د ماشومانو خوارځواکي عموماً په همدې موده کې اوج ته رسېږي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) وایي افغانستان د خوارځواکو ماشومانو له پلوه د نړۍ له تر ټولو بحراني هیوادونو ګڼل کیږي چې پکې هرکال شاوخوا ۳،۷ میلیونه ماشومان له شدیدې خوارځواکۍ څخه کړېږي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي دی «هیله لري» چې د تهران پر وړاندې پوځي اقدام ته اړتیا پیدا نه شي، خو ده سیمې ته یو «لوی سمندري ځواک» استولی او د هوایي بریدونو احتمال یې هم ندی ردکړی.

ولسمشر ټرمپ د جنورۍ په ۲۶مه له اکسيوس سره په مرکه کې وویل چې د ایران اړوند وضعیت «بدلېدونکی» دی، ځکه هغه سیمې ته «لوی سمندري ځواک» لېږلی دی. د امریکا د مرکزي قوماندانۍ په وینا، د برید ډلې په ګډون د «يو اېس اېس ابراهام لنکن» په مشرۍ د الوتکو وړونکې بېړۍ اوس د منځني ختیځ په اوبو کې ځای پر ځای شوې ده. خو ټرمپ زیاته کړه چې د ده په اند تهران رښتیا هم غواړي یوه هوکړه وکړي.

هغه وویل: "هغوی غواړي یوه معامله وکړي. زه په دې پوهېږم. هغوی څو ځله اړیکه نیولې ده. هغوی غواړي خبرې وکړي."

په ایران کې کړکیچ وروسته له هغې زیات شو چې د دې هیواد رژیم د لاریونونو پر وړاندې سخت ځپونکي اقدامات وکړل چې د بشري حقونو د ډلو په وینا په زرګونه کسان پکې وژل شوي دي.

د افغانستان د فوټسال ملي لوبډله به نن چهارشنبې د آسیا د فوټسال جام سیالیو کې خپله لومړۍ لوبه د سعودي عربستان پر وړاندې ترسره کړي. افغانستان په دې سیالیو کې چې اندونیزیا یې کوربنه ده، په څلورم ګروپ کې له سعودي عربستان، مالیزیا او ایران سره یو ځای دی.

د افغانستان د فوټبال فدراسیون په خبره د فوټسال ملي لوبډلې د دې سیالیو لپاره د چمتوالي په ترڅ کې په تایلنډ کې تمریناتي لوبې ترسره کړي دي. دغه سیالۍ د دلوې له اومې څخه د دلوې د میاشتې تر ۱۸ پورې د شپاړسو لوبډلو په ګډون ترسره کېږي.

د بښنې نړیوال سازمان (امنستي انټرنېشنل) د طالبانو له‌ خوا د رسنیو او خبریالانو د ملاتړو بنسټونو د جوازونو لغوه کول او د هغوی د فعالیتونو منع کول، په افغانستان کې د رسنیو د ازادۍ د ځپلو او له منځه وړلو لپاره د دوی د کمپاین یوه برخه بللې ده.

دې سازمان د سې ‌شنبې په ورځ، د دلو په ۷مه، په خپلې اېکس پاڼه کې لیکلي چې طالب چارواکي باید سمدستي دا پرېکړه لغوه کړي او دغو بنسټونو ته اجازه ورکړي چې له ګواښ او فشار پرته خپلې مشروع چارې په ازاد ډول ترسره کړي.

امنستي انټرنېشنل خبرداری ورکړی چې د رسنیو ملاتړي بنسټونه له دې مخکې هم له فشار او محدودیتونو سره مخ وو، او د طالبانو نوې پرېکړه به د خپلواکو رسنیو وضعیت لا خراب کړي.

د دې سازمان په وینا، دا اقدامات نه یوازې د رسنیو حالت نه ښه کوي، بلکې په افغانستان کې د ځپونکي چاپېریال تر سیوري لاندې د خپلواکو خبریالانو د مسلکي ملاتړ او امنیت لپاره پاتې وروستۍ لارې هم تړي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د حکومت د اطلاعاتو او کلتور وزارت د دوشنبې په ورځ، د دلو په ۶مه، اعلان وکړ چې په افغانستان کې یې د خبریالانو او رسنیو ملاتړي بنسټونه ارزولي دي او له هغو څخه یې د درې بنسټونو د فعالیت جوازونه تمدید کړي او د نورو بنسټونو جوازونه یې لغوه کړي دي.

د تاپي د ګازو د نل لیکې پروژه په هرات ولایت کې یوې نوې مرحلې ته رسېدلې او د دې نل لیکې ۹۱ کیلومتره اوږده کرښه د نلونو د ایښودو لپاره چمتو شوې ده. له منځنۍ اسیا څخه خپریدونکې د تریند ورځپانې د سې شنبې د ورځې د راپورله مځې دا خبره په افغانستان کې د تاپي پروژې مشر او د ترکمنستان جنرال قونسل، باتیر یولوف، د هرات له والي سره په لیدنه کې کړې ده.

چارواکو ویلي چې د دغې کرښې ترڅنګ څو کاري کمپونه هم جوړ شوي او تمه ده چې د دې پروژې د هرات د برخې چارې د روان کال تر پایه بشپړې شي. ترکمنستان د دې پروژې پلي کېدو ته لومړیتوب ورکړی دی.

د تاپي ۱۸۱۴ کیلومتره اوږده نل ‌لیکه به هر کال ۳۳ میلیارډ مکعب متره ګاز د ترکمنستان د ګلکینیش د ګازو له ساحې څخه افغانستان، پاکستان او هند ته ولېږدوي. د دې پروژې چارې چې د ۲۰۱۵ کال په ډسمبرکې په ترکمنستان کې پیل شوې، د افغانستان د برخې د رغولو چارې یې په ۲۰۱۸ کال کې پیل شوي چې د نا امنۍ له امله ډیرې ځنډیدلې دي خو پرافغانستان د طالبانو له بیا واکمنیدو سره د دې پروژې چارې بیا تیزې شوې دي.

د افغانستان لپاره د اروپایي ټولنې ځانګړی استازی ژیل برتراند وایي، که طالبان غواړي افغانستان بیرته له نړیوالې ټولنې او نړیوالو بنسټونو سره یوځای شي، باید هغه نړیوال مسولیتونه، په ځانګړې توګه د بشر د حقونو او د ښځو د حقونو په برخه کې چې دې هیواد کړي، پرځای کړي. نوموړي دغه څرګندونې د سې شنبې په ورځ له ازادي راډیو سره په ځانګړې مرکه کې وکړې او ویې ویل، د ښځو د حقونو ترڅنګ په ټوله کې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت یوه لویه ستونزه ده. هغه زیاته کړه چې د طالبانو د مشرتابه له لوري ډیرې پریکړې په ناسم لوري دي، د بیلګې په توګه د نوي جزایي قانون په اړه چې واکمنو چارواکو تصویب کړې جدي اندیښنې راپورته کړې چې دوی هغه په دقیق ډول څیړي.

د افغانستان لپاره د اروپایي ټولنې ځانګړي استازي همدارنګه وویل چې پرښځو او نجونو د طالبانو له لوري د لګول شویو محدودیتونو موضوع له طالب چارواکو سره په هرولیدنو کتنو کې راپورته کیږي او دوی به د دغو محدودیتونو د لیرې کولو لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکړي.

افغانستان کې دطالبانو د حکومت د ټولګټو چارو وزارت وايی د سالنګ لار پرانیستل شوه.

دوزارت ویاند محمد اشرف حق شناس د سې شنبې په ورځ، د فبروري په ۲۷مه په خپله ایکسپاڼه ولیکل چې دغه لویه لاره د ماسپښین له ۲:۰۰ بجو راهیسې د مسافر وړونکو موټرو پر مخ پرانیستل شوې ده.

وزارت یو ځل بیا له خلکو غوښتي چې د سالنګ په لویه لاره د سفر پر مهال له ډېر احتیاط څخه کار واخلي، د ترافیکو قوانین مراعات کړي، او د ژمي خوراکي توکي او ګرمې جامې، او همدارنګه د وسایطو تجهیزات او توکي لکه چینونه او دموټر غوړ له ځان سره ولري.

د سالنګ لویه لاره د درنو واورو له امله د ترافیکو پر مخ تړل شوې وه.

دا په داسې حال کې ده چې په دې وروستیو کې د افغانستان په مختلفو ولایتونو کې د واورې او بارانونو له امله یې مرګ ژوبله او مالي زیانونه اوښتي دي.

د طالبانو د حکومت د طبیعي پیښو سره د مبارزې د چمتووالي ادارې شمېرې ښيي چې د چهارشنبې راهیسې د واورې اورښت او باران له امله څه دپاسه ۶۰ کسان مړه او له ۱۰۰ څخه زیات نور ټپیان شوي دي.

افغانستان د نړۍ یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د اقلیم د بدلون څخه ډېر زیانمنونکی دی.

د اوکراین چارواکي وايي روسي ځواکونو په دوو جلا بریدونو کې دوه کسه ووژل او د دوو کوچنیانو او یوې امیدوارې ښځې په شمول یې ۲۰ تنه نور ټپیان کړل.

د فرانسې د خبري اژانس د رپوټ په اساس ، دغه بریدونه د اوکراین د دونتسک ختیځ کې د سلوویانسک ښار او په جنوب کې بندري ښار، اودیسه کې شوي دي.

د سیمې والي اولیګ کیپر په ټولنیزو رسنیو کې ولیکل چې روسي ځواکونو څه دپاسه ۵۰ ډرونونه وتوغول چې له امله یې دهستوګنې څو ودانۍ ، یوه کلیسا او څو ښوونځي زیانمن شول.

د تورسمندر په غاړه داوکراین دصادراتو او وارداتو لپاره مهم اودیسه ښار په ۲۰۲۲ کال اوکراین باندې دروسیې د پراخ یرغل د پیل راهیسې ،پرله پسې دا ډول بریدونو سره مخ کیږي.

په وروستیو اونیو کې د روسیې د ډرون او د توغندیو بریدونو له امله په ملیونو اوکراینیان له برښنا او د ژمي په سړه هوا کې د تودوخې سیستم له خدماتو بې برخې شوي دي.

بلخوا د اوکراین او روسیې ترمینځ دسولې لپاره د امریکا په منځګړیتوب ابوظبی کې خبرې د تیرې شنبې په ورځ پرته له کومې ټاکل شوې نتیجې پای ته ورسیدې خو چارواکو او منځګړو دخبرو د دوام لپاره خپله امادګي څرګنده کړه.

دازادې اروپا / ازادي راډیو د ایراني څانګې ،راډیو فردا،د موندنو په اساس د یزدان تمنا په نامه یو ۱۸ کلن افغان ځوان په ایران کې د وروستیو لاریونو په مهال د مرغومې په اتلسمه په مشهد کې په سر په ګولی ویشتل شوی وژل شوی دی.

دغه ځوان او یو ایرانی ملګری یې ، د قاسم اباد سیمه کې د ایران د امنیتي ځواکونو یوې پوستې ته نږدې ویشتل شوي دي.

خو په ایران کې د وروستیو لاریونونو په ترځ کې د افغانانو د وژل کیدو دقیق شمیر تراوسه نه دی خپور شوی او ایراني چارواکو هم تراوسه په دې هکله څه نه دي ویلي.

خو فردا راډیو ته سرچینو ویلي چې یوشمیر افغانان د مشهد په ګډون دایران په بیلابیلو ښارونوکې وژل شوي دي.

ددغو لاریونونو په ترځ کې د وژل شویو کسانو شمیر زرګونو کسانو ته رسیږي.