یوې نړیوالې مرستندویه موسسې خبر ورکړ چې هره ورځ له ایرانه د هرات د اسلام قلعه بندر له لارې شاوخوا پنځه زره افغانان خپل هیواد ته ستنیږي چې یو اصلي دلیل یې د اسراییل او ایران جګړه ده.

د افغانستان لپاره د ورلډ ویژن نړیوالې موسسې د اداري اړیکو د برخې رییس مارک کالډر پرون اسوشتید پریس اژانس ته وویل، ډیری خلک د خوړو او سرپناه موندلو لپاره بیرته افغانستان ته ځي، خو دوی هغه هیواد ته ستنیږي چې پکې لومړني خدمات په بحراني وضعیت کې دي.

تر اوسه دا څرګنده نه ده چې د تیرو نهو ورځو په ترڅ کې چې د ایران او اسراییل جګړه پيل شوې ده له ایران سره پر پوله له نورو لارو څومره افغانان خپل هیواد ته ستانه شوې دي.

د ورلډ ویژن نړیوالې مرستندویه موسسې په وینا د کال له پیله تر اوسه نژدې پنځه لکه افغان کډوال له ایرانه په زوره ایستل شوې دي.

افغانستان کې د طالبانو د حکومت د انرژۍ او اوبو وزارت د نورستان په ګډون د ختیځو حوزود سیندونو د اوبو د کچې لوړېدو او د سېلابونو د راوتلو خبرداری ورکړی دی.

دې وزارت د شنبې په ورځ په خپله اېکسپاڼه ولیکل چې د هوا پېژندنې ادارې د وړاندوینو سره سم د اقلیمي بدلونونو له امله، د زمري له یکشنبې تر دوشنبې پورې د هېواد په یو شمېر سیندیزو حوزو کې د سېلابونو د راوتلو او د سیندونو د اوبو د کچې د لوړېدو احتمال شته.

وزارت له خلکو غوښتي چې سیندونو ته له نږدې کېدو ډډه وکړي.

بلخوا، د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې ادارې ویلي چې په تېرو دوو ورځو کې په ۱۵ ولایتونو کې د سېلابونو له امله ۱۰ کسان مړه او ۶ نور ټپیان شوي دي.

په وروستیو ورځو کې د افغانستان په ختیځو ولایتونو، په ځانګړي ډول نورستان کې، سختو بارانونو او سېلابونو سخت ځاني او مالي زیانونه اړولي دي. چارواکي وايي د تېرې اوونۍ په سېلابونو کې لږ تر لږه ۲۳ کسان مړه شوي او لسګونه نور ټپیان یا ورک دي.

د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ د امریکا او ایران ترمنځ شخړو ته په اشاره ویلي چې په ایران کې افغان کډوال د تر ټولو زیانګالو کسانو له ډلې دي.

هغه د شنبې په ورځ، د زمري یا اسد میاشتې په درېیمه، په خپله ایکسپاڼه کې لیکلي چې ډېری افغان کډوال په دغو شخړو کې له پامه غورځول کېږي.

بنېټ همداراز په ایران کې د افغانانو د اعدامونو دوام خواشینوونکی بللی دی.

دا په داسې حال کې ده چې په دې وروستیو کې د ایران قضايي قوې د ګل‌ محمد محمدي په نوم د یوه افغان وګړي د اعدام خبر ورکړی و. نوموړی د تېر کال د اعتراضونو له قضیې سره د تړاو په تور په اعدام محکوم شوی و.

د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې، د محمدي د اعدام حکم د چنګاښ میاشتې په ۲۸مه د اصفهان په یوه زندان کې عملي شوی دی.

د ملګروملتونو سرمنشي انتونیو ګوتیریش په یوه درې ورځني سفر نن شنبې سوریې ته ورسید. دا له کله چې په دې هیواد کې کورنۍ جګړه پیل شوې وه، دمشق ته د ملګروملتونو د یوه سرمنشي لومړنی سفردی. د راپورونو له مخې نوموړی به د دې سفر په ترڅ کې په سوریه کې د سیاسي انتقال له بهیر څخه خپل ملاتړ یو ځل بیا څرګند کړي. په سوریه کې سیاسي بدلون څه باندې یو نیم کال وړاندې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبرکې هغه مهال رامنځته شوچې د دیارلس کلنې کورنۍ جګړې له پای ته رسیدو او د اوږدمهاله واکمن بشارالاسد د واکمنۍ له نسکوریدو سره د ولسمشر احمد الشرع په مشرۍ نویو واکمنو د دې هیواد واګې په لاس کې واخیستې.

د سوریې د دولتي خبري آژانس (سانا) د راپورله مخې د سوریې د بهرنیو چارو وزیر اسعد الشیباني د دمشق په نړیوال هوایي ډګرکې د ګوتېرېش او د مل پلاوي یې هرکلی وکړ.

له دې وړاندې د ملګروملتونو پخوانی سرمنشي بان کي مون په ۲۰۰۹ کال کې سوریې ته تللی و، هغه هم دوه کاله مخکې تردې چې په ۲۰۱۱ کال کې د سوریې کورنۍ جګړه پیل شي. په دې جګړه کې تر نیم میلیون ډېر کسان ووژل شول او ملیونونو نور له هیواده بهرکډه کولو ته اړشول.

د طالبانو د حکومت د هوا پېژندنې ادارې د وړاندوینې له مخې، نن شنبه د افغانستان په ۲۱ ولایتونو کې د بارانونو د ورېدو او د ناڅاپي سېلابونو د راوتلو احتمال شته.

بدخشان، تخار، نورستان، بغلان، پنجشېر، کونړ، لغمان، کاپیسا، پروان، ننګرهار، کابل، لوګر، پکتیا، خوست، پکتیکا، غزني، میدان وردګ، بامیان، سمنګان، سرپل او غور هغه ولایتونه دي چې پکې د بارانونو او سېلابونو اټکل شوی دی.

په دغو ولایتونو کې د باران اندازه له ۱۰ تر ۳۵ میلی ‌مترو پورې اټکل شوې ده.

دا په داسې حال کې ده چې په دې وروستیو کې د افغانستان ختیځ، په ځانګړي ډول نورستان، د سختو او ویجاړوونکو بارانونو او مرګونو سېلابونو شاهد و.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر (اوچا) د شمېرو له مخې، د دغو بارانونو او سېلابونو له امله لږ تر لږه ۲۳ کسان مړه شوي، ۵ تنه ورک او ۱۲۵ تنه ټپیان شوي دي.

دغو سېلابونو همدارنګه په نورستان، پکتیا، پکتیکا، غزني او میدان وردګ ولایتونو کې پراخ مالي زیانونه هم اړولي دي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې (ICC) غړو هېوادونو د جمعې په ورځ اعلان وکړ چې د دې محکمې لوی څارنوال، کریم خان، له خپلې دندې ګوښه شوی دی.

د محکمې د ۱۲۵ غړو هېوادونو له ډلې، ۸۲ هېوادونو په پټه رایه ورکړه چې کریم خان "جدي ناسم چلند او له دندې جدي سرغړونه کړې" او له همدې امله یې له خپلې دندې لیرې کړ.

په اعلامیه کې ویل شوي: "د غړو هېوادونو د شورا مشرتابه یو ځل بیا له ټولو لوریو غواړي چې د اړوندو کسانو شخصي حریم او حقوقو ته بشپړ درناوی وکړي."

په ۲۰۲۴ کال کې د کریم خان یوې نږدې همکارې پر هغه د جنسي ناسم چلند تور ولګاوه، خو دغه بریتانوی حقوقپوه ټول تورونه په کلکه رد کړي دي. د نوموړي دنده د ۲۰۲۵ کال په جون میاشت کې وځنډول شوه.

کریم خان له ۲۰۲۱ کال راهیسې د جرمونو د نړیوالې محکمې لوی څارنوال و. هغه د غزې د جګړې په ترڅ کې د ادعا شویو جنګي جرمونو په تړاو د اسراییل د صدراعظم بنیامین نتنیاهو د نیولو د حکم غوښتنه هم کړې وه.

همدارنګه د تیر۱۴۰۴ کال په چنګاښ میاشت کې د جرمونو نړیوالې محکمې د لوی څارنوال کریم خان په غوښتنه د طالبانو د مشر هبت‌ الله اخندزاده او د دوی د حکومت د سترې محکمې د مشر( قاضي‌القضات ) عبدالحکیم حقاني د نیولو حکم صادرکړی او ویلي یې وچې داسې موجه دلایل شته چې ښيي دوی دواړو د بشريت پر ضد جرمونو کې، چې د جنسیتي او سیاسي دلایلو له مخې د ځورونې بڼه لري، رول لرلی دی.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي، چې له ایران سره خبرې لا هم روانې دي خو نوموړي د دغو خبرو په اړه نور جزییات ورنه کړل.

ټرمپ د جمعې په ورځ د جولای په ۲۴مه په سپینه ماڼۍ کې خبریالانو وویل چې واشنګټن او تهران د شخړې د پای ته رسولو لپاره مذاکرات کوي او زیاته یې کړه چې "موږ ورسره خبرې کوو. زما په اند، هغوی دا ځل رښتیا هم جدي دي."

ولسمشرټرمپ دغه څرګندونې داسې مهال کوي چې په سیمه کې بریدونو زور اخیستی او روان وضعیت په منځني ختیځ کې د جګړې د لاپراخیدو خطرزیات کړی دی.

ولسمشر ډونالډ ټرمپ له دې مخکې هم څو ځله د امریکا او ایران ترمنځ د خبرو اترو یادونه کړې او کله ناکله یې ادعا کړې چې د سولې یوه هوکړه نږدې ده، خو وروسته خبرې په ټپه درېدلې او پوځي عملیات بیا پیل شوي دي.

د ولسمشرټرمپ له دې څرګندونو مخکې د ورځې په پیل کې امریکايي ځواکونو بیا د ایران په بېلابېلو هدفونو بریدونه وکړل. ټرمپ تر دې مخکې ژمنه کړې وه چې په اردن کې د درېیو امریکايي سرتېرو او په عراق کې د یو بل امریکايي پوځي تر وژل کېدو وروسته به ایران ته "ستره پوځي سزا" ورکړي.

ټاکل شوې ده چې افغانستان د سپټمبر په میاشت کې په ډهلي کې د هند د کریکټ له لوبډلې سره د شل اوریزو سیالیو د درې‌ لوبو د لړۍ کوربه توب وکړي. د کرېک ‌اینفو د معلوماتو له مخې، تمه ده چې دغه سیالۍ د سپټمبر په ۱۳مه، ۱۵مه او ۱۷مه په ارون جېټلي لوبغالي کې ترسره شي، خو دغه مهالویش تراوسه په رسمي توګه ندی اعلان شوی.

که څه هم افغانستان له څو کلونو راهیسې خپلې کورنۍ سیالۍ په هند کې ترسره کوي خو دا به لومړی ځل وي چې یو هېواد د هند پر خپله خاوره کې د دې هیواد د ملي لوبډلې کوربه توب کوي. افغانستان مخکې خپلې کورنۍ لوبې په لکنو، دهرادون او ګرېټر نوېډا کې کړې دي خو هېڅکله یې د هند پر وړاندې په هند کې کوربه‌ توب نه دی کړی.

افغانستان د روان کال په پیل کې په هند کې د شل اوریز نړیوال جام له سیالیو راهیسې کومه شل اوریزه نړیواله لوبه نه ده کړې. په هغو سیالیوکې افغانستان له څلورو لوبو څخه دوه وګټلې خو ونه توانید چې د سوپر اتو پړاو ته ورسیږي.

ملګرو ملتونو له هغو هېوادونو چې د منځني ختیځ په جګړه کې ښکېل دي، غوښتي چې په هرمز تنګي کې د بند پاتې شویو شاوخوا شپږ زره سمندري کارکوونکو د خوندي ایستلو او خپلو هېوادونو ته د بېرته ستنولو په برخه کې مرسته وکړي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د لوی کمېشنر ولکر ترک ویاندې، شابیا مانتو، ویلي چې ترک د هغو زرګونو سمندري کارکوونکو د وضعیت د حل لپاره د بېړنیو اقداماتو غوښتنه کړې چې په منځني ختیځ کې د جګړې له امله بند پاتې دي.

تورک د دغو سمندري کارکوونکو وضعیت "له بشري او د بشري حقونو له پلوه یو ډېر سخت بحراني حالت" بللی دی.

د سمندري چارو نړیوال سازمان ویلي چې لږ تر لږه شپږ زره سمندري کارکوونکي، چې په سلګونو بېړیو کې سپاره دي، په هرمز تنګي کې بند پاتې دي او حتی د ایران، امریکا او اسراییل ترمنځ د اوربند پر مهال یې هم د ایستلو امکان نه درلود. د دې سازمان له مخې، د ډېرو نورو سمندري کارکوونکو د برخلیک په اړه هم معلومات نشته.

د ترک ویاندې همداراز وویل چې د ایران له خوا پر ملکي کشتیو بریدونه د منلو وړندي او باید ودرول شي اوزیاته یې کړه چې دغه بېړۍ د نړیوال بشري قانون له مخې خوندي دي.

د پاکستان پوځ تایید کړه چې په خیبرپیښتونخوا کې د وسله والو په یوه برید کې د سرتیرو او پولیسو په ګډون پنځلس کسان وژل شوي دي.

د پاکستان د پوځ د رسنیو څانګې د جمعې په ورځ په خبرپاڼه کې وویل چې وسله والو د شپې له خوا له یوې امنیتي پوستې سره له چاودیدونکو موادو ډک موټر ته چاودنه ورکړه چې په نتیجه کې یې دولس پوځیان، دوه پولیس او یوحکومتي چارواکی ووژل شول.

دا پیښه د خیبرپښتونخوا ایالت په ټانک ولسوالۍ کې شوې ده. د خبرپاڼې له مخې په ځوابي نښتو کې دولس وسله وال وژل شوي دي.

تحریک طالبان پاکستان ډلې د دغه برید مسولیت منلی او په یوه بیان کې یې ویلي چې د څلورو انتحاریانو له خوا ترسره شوی دی.

د پاکستاني طالبانو دا ډله له ۲۰۰۷ کال راهیسې د حکومت پرضد جګړه مخ ته وړي او هدف یې د حکومت نسکورول او په دې هیواد کې د خپل تفسیرله مخې د شرعت نافذول دي.

اسلام‌اباد تورپورې کوي چې د دې ډلې وسله وال په افغانستان کې له خوندي پټنځایونو څخه په استفادې د پاکستان دننه بریدونه ترسره کوي، هغه تور چې د طالبانو حکومت تل ردکړی او ویلي یې دي چې سختدریځي د پاکستان کورنۍ ستونزه ده.

د جرمني حکومت به له دې سره سره چې د افغانانو لپاره یې د منلو ځانګړی پروګرام لغوه کړی، بیا هم اړ وي چې د افغانانو د ویزو غوښتنې د هرې قضیې پر بنسټ وارزوي. دا پرېکړه د جمعې په ورځ د جرمني د اساسي قانون د لوړې محکمې له خوا وشوه.

په کارلسروکې میشتې د جرمني تر ټولو لوړې محکمې وویل چې د اغېزمن شوي بهرني وګړي ځانګړې اندېښنې او شخصي وضعیت باید په پام کې ونیول شي.

د جرمني خبري آژانس د راپورله مخې په ځانګړې توګه، دا قضیه د "بشري حقونو نوملړ" (Human Rights List) په نوم د منلو ځانګړي پروګرام پورې تړاو لري، هغه پروګرام چې حکومت یې له مخکې د پای ته رسولو بهیر پیل کړی دی.

د دې قضیې یوه مدعي یوه افغانه ښځه وه چې جرمني ته د تلو لپاره یې له دې هیواده د ځان او خپلو دوو کوچنیو زامنو لپاره د ویزې غوښتنه کړې وه او اوس د پاکستان په پیښورښارکې اوسي.

دوی په ۲۰۲۱ کال کې له جرمني څخه د منلو ژمنه ترلاسه کړې وه، خو دا ژمنه د ۲۰۲۵ کال په ډسمبر کې بېرته لغوه شوه. د برلین-براندېنبورګ عالي اداري محکمې ویلي وو چې دوی د ویزو د ترلاسه کولو قانوني حق نه لري.

خو د جرمني فدرالي اساسي قانون محکمې دغه پرېکړه لغوه کړه او ویې ویل چې ټیټې محکمې د جرمني د اساسي قانون له مخې د خپلسرۍ د منع کولو د اصل د پلي کېدو د حدودو په اړه ناسم قضاوت کړی و.

د اساسي قانون محکمې د قاضیانو په وینا، عالي اداري محکمه باید دا په پام کې ونیسي چې د اساسي قانون له مخې جرمني مکلف دی له دغې ښځې او د هغې له ماشومانو سره په پاکستان کې خپلو مرستو ته ترهغو دوام ورکړي چې ویزه ورکړل شي.

محکمې همدارنګه وویل، د جرمني حکومت باید د پاکستان له حکومت سره خپلې همکارۍ ته دوام ورکړي، څو ډاډ ترلاسه شي چې په دغه پروګرام کې شامل د ویزې متقاضیان په هغه هیواد کې نه نیول کېږي او افغانستان ته نه استول کیږي.

د ۲۰۲۵ کال په ډسمبر کې د جرمني د کورنیو چارو وزارت د بشري حقونو د نوملړ (Human Rights List) د پروګرام د شاوخوا ۶۴۰ افغانانو د منلو ژمنې پرته له دې چې د هریوه قضیه جلا وارزوي، لغوه کړې.