د خوندیتوب د نړیوال مسوولیت مرکز په خپله تازه ارزونه کې ویلي افغانستان د نړۍ د هغو ۱۸ هېوادونو د نوملړ په سر کې دی چې خلک یې د نورو افراطي ډلو د ګواښونو تر څنګ د طالبانو د حکومت له خوا د بشري حقونو له سرغړونو او د نورو جرمونو له ګواښ سره مخ دي.

د خوندیتوب لپاره د نړیوال مسوولیت مرکز Global Centre for the Responsibility to Protect د جمعې په ورځ (د مارچ ۱۴مه) په خپله خپره کړې ارزونه کې له نړیوالو غوښتي چې طالبان دې د خلکو په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر وړاندې د حقونو د سرغړونو له امله حساب ورکولو ته اړ کړي.

د ارزونې له مخې، له افغانستان وروسته په دوهم ځای کې چین او په دریم ځای کې د افریقا د مرکزي ساحل درې هېوادونه، بورکینا فاسو، مالي او نایجر راغلي دي چې خلک یې له پراخو بشري سرغړونو سره مخ دي.

د ارزونې په ټکو طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې پر افغانستان له بیاواکمنېدو راهیسې له نړیوالو قوانینو پراخو سرغړونو ته دوام ورکړی، د ښځو او نجونو پر وړاندې یې سیستماتیک جنسیتي تبعیض تطبیق کړی، د خپلواکو رسنیو پر فعالانو او د بشري حقونو پر مدافعینو یې فشارونه راوستي او د کمزوري دولتي جوړښت تر څنګ یې د نړیوالو مکلیفیتونو عملي کېدو ته ته هم لېواتیا نه ده ښودلې.

یو شمېر افغان میرمنې هم وايي چې طالبانو ترې د کار او زده کړو په ګډون د ژوند هرډول بنسټیز حقونه اخیستي دي.

د غزني ولایت یوې اوسېدونکې او له زده کړو محرومې فتانې ازادي راډیو ته وویل"ښځې او نجونې تر پخوا هم اوس له ډېرو ستونزو سره مخ دي، کار او زده کړې نه شي کولای، په ولایتونو او لیرې پرتو سیمو کې د تاوتریخوالي له کبله حتی خپل غږ نه شی اوچتولای. ښځو ته روغتیایي خدمتونه نه شته، نجونې چې له زده کړو راګرځول شوي، ټولې له نهیلۍ ډک ژوند تېروي او له رواني فشارونو سره مخ دي."

په ارزونه کې همداراز راغلي چې د اسلامي دولت ډلې یا داعش خراسان څانګې پر قومي او مذهبي لږکیو په بېلابېلو سیمو کې بریدونو ته دوام ورکړی او هغوی یې له ګڼو ګواښونو سره مخامخ کړي دي.

دا خبره داسې وخت کېږي چې په دې وروستیو کې د افغانستان بېلابېل ولایتونه د خونړیو پېښو شاهدان دي. د ډېری دې حملو پړه داعش ډلې منلې ده.

د خوندیتوب لپاره د مسوولیت نړیوال مرکز د اړینو اقداماتو په برخه کې ویلي چې طالبان باید د افغانستان نړیوال مکلفیتونه ومني، د بشري حقونو سرغړونې ودروي، نړیوال محاکم دې د جرمونو قضایي پروسې ګړندۍ کړي.

دغه راز یې له ملګرو ملتونو او نړیوالې ټولنې غوښتي چې پر طالبانو دیپلوماتیک او حقوقي فشارونه زیات کړي او له دوی سره دې هر ډول اړیکې باید د بشري حقونو د درناوي په شرط عادي کړي.

په همدې حال کې د رواداري په نوم د بشري حقونو د سازمان مشره شهرزاد اکبر وايي “د افغانستان بشري وضعیت د خورا ډېرې اندېښنې وړ دی. له نړیوالې ټولنې او ملګرو ملتونو زموږ پرله پسې غوښتنې دا دي چې د نړۍ له هېوادونو سره په همغږۍ کې پر طالبانو لازم فشارونه راوړي څو ښځې او نجونې کار او زده کړې وکړای شي او خلک په هر ډول حقونو او سیاسي مشارکت کې ونډه ولري، دغه راز باید د جرمونو او سرغړونو د مستندولو یو پراخ میکانیزم رامنځته شي تر څو وروسته بیا نړیوالو محاکمو کې وړاندې کړل شي.”

که څه هم د طالبانو حکومت تراوسه د دې ارزونې په اړه څه نه دي ویلي خو له دې مخکې یې د افغان ښځو د تعلیم او کار حق د افغانستان کورنۍ مسئله بللې او ادعا یې کړې چې د اسلامي شریعت په چوکاټ کې یې د ښځو په ګډون د ټولو وګړو حقونه خوندي کړي دي.

طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته د زده کړو او کار په ګډون پر افغان نجونو او ښځو ګڼ بندیزونه لګولي چې افغان میرمنو او نړیوالو ویلي دوی ته د منلو وړ نه دي.

د خوندیتوب د مسوولیت نړیوال مرکز د بشري حقونو اړوند یو بنسټ دی چې هر کال د بېلابېلو هېوادونو بشري وضعیت ارزوي او خپل راپورونو په درې ربعو کې خپروي.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام (WFP) خبرداری ورکړی چې دا مهال ۱۳.۸ میلیونه افغانان د خوړو د ناامنۍ له بحراني یا بېړنۍ کچې سره مخامخ دي، او که د پاکستان لارې تړلې پاتې شي، په راتلونکو شپږو میاشتو کې به دا شمېر ۲.۳ میلیونه نور هم زیات شي.

دغه پروګرام پرون (جمعه) په یوه راپور کې ویاي، د پاکستان له لوري د لارو تر تړل کېدو وروسته، ایران د افغانستان د سوداګرۍ پر اصلي لارې بدل شوی او اوس شاوخوا ۶۰ سلنه سوداګري د ایران له لارې ترسره کېږي.

د خوړو نړیوال وایي، د بدیلو لارو د اوږدوالي او لوړ لګښت له امله په افغانستان کې د خوراکي توکو، سونګ او کرنیزو توکو بیې لوړې شوې دي.

د ملګروملتو دې ادارې همداراز خبرداری ورکړی چې د بودجې د سخت کمښت له امله به سږ کال د شدیدې خوارځواکۍ له ۳.۷ میلیونه ماشومانو څخه یوازې د درېیمې برخې درملنه وکړای شي.

د پرتګال سترې محکمې د عبدالبشیر په نوم د افغان کډوال، د دوسیې د بیا څېړنې امر کړی چې په ۲۰۲۳ کال کې یې د لیزبون په اسماعیلي مرکز کې دوې ښځې وژلې وې.

محکمې ویلي چې د نوموړي د رواني وضعیت د ارزونې لپاره باید نوې ګډه رواني او ارواپوهنیزه معاینه ترسره شي، څو څرګنده شي چې هغه د جرم پر مهال جنایي مسوولیت درلود که نه.

۳۱ کلن عبدالبشیر تېر کال د دوو ښځو د وژلو په جرم په ۲۵ کاله بند محکوم شوی و، خو څارنوالۍ استدلال کړی چې نوموړی رواني ناروغي لري او باید د بند پر ځای تر ځانګړې درملنې لاندې وساتل شي.

د محکمې نوې پرېکړه به یوازې د هغه د جنایي مسوولیت او سزا په اړه وروستۍ پرېکړه وټاکي، نه دا چې د قتل د جرم اصل تر پوښتنې لاندې راولي.

د افغانستان د پولیو ضد پروګرام له کورنیو غوښتي چې خپلو ماشومانو ته په وخت د پولیو واکسین ورکړي او د واکسیناسیون په کمپاینونو کې فعاله ونډه واخلي.

دغه پروګرام پرون (جمعه) په یوه بیان کې وویل، د پولیو واکسین ماشومان له فلج کوونکو ناروغیو او نورو جدي روغتیايي ستونزو څخه ساتي او د دې ناروغۍ د له منځه وړلو لپاره د خلکو همکاري ضروري ده.

افغانستان او پاکستان لا هم د نړۍ هغه دوه هېوادونه دي چې د پولیو ویروس پکې په بشپړ ډول له منځه نه دی تللی، او روغتیايي چارواکي ټینګار کوي چې د بشپړ خوندیتوب لپاره باید ماشومان د پولیو ټول ډوزونه، چې سپارښتنه یې شوې، ترلاسه کړي.

قزاقستان وايي، د بشري مرستو د دوام په ترڅ کې یې افغانستان ته د متخصصو ډاکټرانو یو پلاوی استولی، څو د افغانستان په روغتونونو کې ناروغانو ته طبي او جراحي خدمتونه وړاندې کړي.

د قزاقستان د روغتیا وزارت پرون (جمعه) وویل، په دې پلاوي کې د ارتوپېډۍ، ټراما، زړه، ماشومانو، عمومي جراحۍ، یورولوژۍ، سږو او وبا پېژندنې متخصصان شامل دي.

دغه وزارت زیاته کړې چې قزاقستان له دې سره هم‌مهاله افغانستان ته ۳۱۸.۸ مټریک ټنه بشري مرستې هم استولې دي، چې د روغتیايي او بشري اړتیاوو د پوره کولو لپاره ځانګړې شوې دي.

د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) ویلي چې په افغانستان کې به د نشه‌یي توکو د روږدو کسانو د مخنیوي، درملنې او بیارغونې د پروګرامونو ملاتړ ته دوام ورکړي.

دغه سازمان د جمعې په ورځ له مخدرو موادو سره د مبارزې په نړیواله ورځ په یوه بیان کې وویل، دا مهال په ۱۰ ولایتونو کې د روږدو کسانو د درملنې د ۱۱ مرکزونو او ۱۱ ګرځنده روغتیايي ټیمونو ملاتړ کوي. د سازمان په وینا، دغه مرکزونه د اعتیاد درملنه، د رواني روغتیا خدمتونه او د بیارغونې پاملرنه وړاندې کوي.

د روغتیا نړیوال سازمان زیاته کړې چې په کابل، کندهار او هلمند کې هم د درملنې مرکزونه او ګرځنده طبي ټیمونه فعال دي او د روغتیايي کارکوونکو د روزنې له لارې د درملنې پروګرامونه هم پیاوړي کوي.

د ایران د ژغورنې چارواکو ویلي، د کسپین سمندرګي په ساحل کې درې افغان کډوال ډوب شوي او یو بل لا هم ورک دی.

د چارواکو په وینا، لږ تر لږه ۱۵ افغانانو سره له دې چې هوا خرابه او توپاني وه، اوبو ته ځانونه واچول او لامبو یې کوله. وژل شوي کسان ۱۲، ۱۴ او ۲۵ کلن وو او د ورک شوي کس د موندلو لپاره د لټون عملیات تر پرون (جمعې) پورې لا هم روان وو.

چارواکو ویلي، دغه کسان هغې ساحلي سیمې ته ورغلي وو چې د قوي اوبو د جریان له امله پکې لامبو وهل منع دي.

د افغانستان د شیعه علماوو شورا د پنجشنبې په شپه په خپلې فېسبوکپاڼه خپره کړې اعلامیه کې د ځینو جوماتونو او تکیه‌خانو د مسؤلینو د نیولو، د عزادارۍ د بیرغونو راټولولو، د خاتم‌النبیین علمي حوزې د تړل کېدو او د تمدن تلویزیون د خپرونو د بندېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.

شورا په خپله اعلامیه کې ویلي چې په وروستیو ورځو کې «د عزادارۍ د نښانو د پورته کولو له امله د ځینو جوماتونو او تکیه‌خانو مسؤلین نیول شوي دي» او همدارنګه د ځینو جوماتونو او تکیه خانو څخه د عزادارۍ بیرغونه او نور سمبولونه راټول شوي دي.

په اعلامیه کې راغلي چې د تمدن تلویزیون د فعالیت بندېدل او د خاتم‌النبیین علمي حوزې تړل کېدل هم د افغانستان د شیعه ټولنې ترمنځ اندېښنې راپارولي دي.

د شیعه علماوو شورا له لوړپوړو طالب چارواکو غوښتي چې دې موضوع ته پاملرنه وکړي او زیاته کړې یې ده چې «په تېرو کلونو او همدارنګه په روان کال کې د محرم مراسم د ګډو هوکړو پر بنسټ، په ارامه او منظمه فضا کې ترسره شوي او تمه ده چې هماغه منل شوي چوکاټونه به په پام کې ونیول شي.»

شورا همدارنګه د خاتم‌النبیین علمي حوزې د بیا پرانیستلو او د تمدن تلویزیون د فعالیت د بیا پیل غوښتنه کړې او ویلي یې دي چې دا موضوع به د عاشورا د مراسمو له پای ته رسېدو وروسته له طالب چارواکو سره مطرح کړي.

د دې اعلامیې په بله برخه کې دیني عالمانو او مذهبي ویناوالو ته سپارښتنه شوې چې خلک له اوسني وضعیت څخه خبر کړي، د ملي یووالي، د عامه نظم د ساتلو او د قانوني لارو چارو له لارې د خپلو غوښتنو د تعقیب ټینګار وکړي.

دا په داسې حال کې ده چې د افغانستان یو شمېر شیعیان وایي، واک ته د طالبانو له ستنیدو وروسته د محرم په ورځو کې په مراسمو محدودیتونه زیات شوي دي.

د طالبانو حکومت تر اوسه د دې اعلامیې په اړه غبرګون نه دی ښودلی. خو په تېرو کلونو کې یې ویلي چې د عاشورا په ورځو کې لګول شوي محدودیتونه د امنیت د ټینګښت او د عامه نظم د ساتلو په موخه دي او هدف یې د مذهبي مراسمو مخنیوی نه دی.

ملګري ملتونه د مخدرو موادو په وړاندې دمبارزې د نړیوالې ورځې په مناسبت وايي دغه سازمان د مخدروموادو د ننګونو سره د مقابلې ، نویو ګواښونو،او د حللارو په میندلو کې دافغانستان د ولس ترڅنګ ولاړ دی.

دمخدرو موادو او جرایموپه وړاندې د ملګروملتونو دفتر (UNODC) په خپله ایکسپاڼه د یوې اعلامیې په خپرولو سره ټینګار کوي چې فعالیتونه یې په وقایې ، علاج او په رغونې متمرکز دي او په عین حال کې دهغو ټولنو ملاتړ کوي چې د کوکنارو د کښت څخه داوښتو له تګلارې زیانمنې شوي دي.

افغانستان کې ددغه دفتر مسئول پولیاک اوکې سیري وايي:" د مخدره موادو ستونزه لا هم یوه جدي ننګونه ځکه ده چې ډېر خلک، په ځانګړي ډول په کلیوالي سیمو کې، لا هم د مخنیوي، درملنې او رغیدنې باکیفیته خدماتو ته لاسرسی نه لري."

هغه زیاتوي چې په افغانستان کې د مخدره موادو کارول په زیاتېدونکي ډول له دودیزو نشه يي توکو لکه چرس (حشیش) او تریاکو څخه مصنوعي نشه يي موادو لکه میتامفیتامین (شیشه) او ټابلیټ K ته اوړي.

وروسته لدې چې افغانستان کې د طالبانو حکومت د ۲۰۲۲ کال اپریل میاشت کې د کوکنارو په کرنه او کاروبار یو مخ بندیز ولګاوه په دغه هیواد کې د کوکنارو کر په ۲۰۲۳ کال کې شاوخوا ۹۵ سلنه راکم شو. د (UNODC) د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې د کوکنارو کرنه نسبتا مخکني کال ته بیا هم ۲۰ سلنه نوره کمه شوه او تاریخي ټیټې کچې ته ورسېده.

د اروپايي اتحادیې دیپلوماتانو د ازادي راډیو خبریال ته ټینګار کړی چې د طالبانو پلاوي سره بروکسل کې د اروپايي کمیسیون په بلنه وروستۍ خبرې تخنیکي خبرې وې او د دیپلوماتیکې پیژندګلوۍ په معنا نه دي.

دوی وویل چې د کډوالو دستنولو موضوع غړو هیوادونو پورې اړه لري او ګڼ هیوادونه نیت لري اجباري ستنولو ته مخه کړي نو ځکه د طالبانو همکاري اړینه ده.

دغه ديپلوماتان وايي دوه ډلې کسان ستنول کیږي; هغه کسان چې امنیت ته خطر جوړوي او بل هغه کسان چې لوی جرمونه یې ترسره کړي دي او نه هرهغه کس چې د پناه اخیستو غوښتنلیک یې رد شوی دی.

دغه دیپلوماتان وايي دمثال په توګه سویدن نیت لري ۲۰۰ کډوال او ډنمارک څه کم ۲۰ تنه افغان کډوال افغانستان ته ستانه کړي.

د هوا پېژندنې ادارې خبرداری ورکړی چې د جمعې په ورځ به د افغانستان په ۱۳ ولایتونو کې سخت بارانونه وشي او د ناڅاپي سېلابونو د راوتلو خطر هم شته.

دې ادارې د پنجشنبې په ورځ اعلان وکړ چې په نورستان، کونړ، لغمان، ننګرهار، لوګر، پکتیا، خوست، پکتیکا، میدان وردګ، پروان، سمنګان، بغلان او پنجشېر ولایتونو کې د ۱۰ څخه تر ۳۰ میلی‌مټرو پورې باران اټکل شوی دی. دغه راز د هېواد په مرکزي او سوېل ختیځو سیمو کې په ساعت کې د ۵۰ څخه تر ۸۵ کیلومتره پورې د چټکو بادونو وړاندوینه هم شوې ده.

دا خبرداری په داسې حال کې ورکول کېږي چې د پېښو پر وړاندې د چمتووالي ملي ادارې په دې وروستیو کې ویلي وو چې د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې د بارانونو او سېلابونو له امله څه دپاسه ۳۰۰ کسان مړه او ۴۰۰ نور ټپیان شوي او له ۱۸ زرو څخه زیاتې کورنۍ زیانمنې شوې دي.