د خوندیتوب د نړیوال مسوولیت مرکز په خپله تازه ارزونه کې ویلي افغانستان د نړۍ د هغو ۱۸ هېوادونو د نوملړ په سر کې دی چې خلک یې د نورو افراطي ډلو د ګواښونو تر څنګ د طالبانو د حکومت له خوا د بشري حقونو له سرغړونو او د نورو جرمونو له ګواښ سره مخ دي.

د خوندیتوب لپاره د نړیوال مسوولیت مرکز Global Centre for the Responsibility to Protect د جمعې په ورځ (د مارچ ۱۴مه) په خپله خپره کړې ارزونه کې له نړیوالو غوښتي چې طالبان دې د خلکو په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر وړاندې د حقونو د سرغړونو له امله حساب ورکولو ته اړ کړي.

د ارزونې له مخې، له افغانستان وروسته په دوهم ځای کې چین او په دریم ځای کې د افریقا د مرکزي ساحل درې هېوادونه، بورکینا فاسو، مالي او نایجر راغلي دي چې خلک یې له پراخو بشري سرغړونو سره مخ دي.

د ارزونې په ټکو طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې پر افغانستان له بیاواکمنېدو راهیسې له نړیوالو قوانینو پراخو سرغړونو ته دوام ورکړی، د ښځو او نجونو پر وړاندې یې سیستماتیک جنسیتي تبعیض تطبیق کړی، د خپلواکو رسنیو پر فعالانو او د بشري حقونو پر مدافعینو یې فشارونه راوستي او د کمزوري دولتي جوړښت تر څنګ یې د نړیوالو مکلیفیتونو عملي کېدو ته ته هم لېواتیا نه ده ښودلې.

یو شمېر افغان میرمنې هم وايي چې طالبانو ترې د کار او زده کړو په ګډون د ژوند هرډول بنسټیز حقونه اخیستي دي.

د غزني ولایت یوې اوسېدونکې او له زده کړو محرومې فتانې ازادي راډیو ته وویل"ښځې او نجونې تر پخوا هم اوس له ډېرو ستونزو سره مخ دي، کار او زده کړې نه شي کولای، په ولایتونو او لیرې پرتو سیمو کې د تاوتریخوالي له کبله حتی خپل غږ نه شی اوچتولای. ښځو ته روغتیایي خدمتونه نه شته، نجونې چې له زده کړو راګرځول شوي، ټولې له نهیلۍ ډک ژوند تېروي او له رواني فشارونو سره مخ دي."

په ارزونه کې همداراز راغلي چې د اسلامي دولت ډلې یا داعش خراسان څانګې پر قومي او مذهبي لږکیو په بېلابېلو سیمو کې بریدونو ته دوام ورکړی او هغوی یې له ګڼو ګواښونو سره مخامخ کړي دي.

دا خبره داسې وخت کېږي چې په دې وروستیو کې د افغانستان بېلابېل ولایتونه د خونړیو پېښو شاهدان دي. د ډېری دې حملو پړه داعش ډلې منلې ده.

د خوندیتوب لپاره د مسوولیت نړیوال مرکز د اړینو اقداماتو په برخه کې ویلي چې طالبان باید د افغانستان نړیوال مکلفیتونه ومني، د بشري حقونو سرغړونې ودروي، نړیوال محاکم دې د جرمونو قضایي پروسې ګړندۍ کړي.

دغه راز یې له ملګرو ملتونو او نړیوالې ټولنې غوښتي چې پر طالبانو دیپلوماتیک او حقوقي فشارونه زیات کړي او له دوی سره دې هر ډول اړیکې باید د بشري حقونو د درناوي په شرط عادي کړي.

په همدې حال کې د رواداري په نوم د بشري حقونو د سازمان مشره شهرزاد اکبر وايي “د افغانستان بشري وضعیت د خورا ډېرې اندېښنې وړ دی. له نړیوالې ټولنې او ملګرو ملتونو زموږ پرله پسې غوښتنې دا دي چې د نړۍ له هېوادونو سره په همغږۍ کې پر طالبانو لازم فشارونه راوړي څو ښځې او نجونې کار او زده کړې وکړای شي او خلک په هر ډول حقونو او سیاسي مشارکت کې ونډه ولري، دغه راز باید د جرمونو او سرغړونو د مستندولو یو پراخ میکانیزم رامنځته شي تر څو وروسته بیا نړیوالو محاکمو کې وړاندې کړل شي.”

که څه هم د طالبانو حکومت تراوسه د دې ارزونې په اړه څه نه دي ویلي خو له دې مخکې یې د افغان ښځو د تعلیم او کار حق د افغانستان کورنۍ مسئله بللې او ادعا یې کړې چې د اسلامي شریعت په چوکاټ کې یې د ښځو په ګډون د ټولو وګړو حقونه خوندي کړي دي.

طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته د زده کړو او کار په ګډون پر افغان نجونو او ښځو ګڼ بندیزونه لګولي چې افغان میرمنو او نړیوالو ویلي دوی ته د منلو وړ نه دي.

د خوندیتوب د مسوولیت نړیوال مرکز د بشري حقونو اړوند یو بنسټ دی چې هر کال د بېلابېلو هېوادونو بشري وضعیت ارزوي او خپل راپورونو په درې ربعو کې خپروي.

ایراني رسنیو راپور ورکړی چې د ایران د سمنان ولایت په یوه ترافیکي پېښه کې شپږ افغان وګړي مړه او درې نور ټپیان شوي دي.

د ایران دولتي خبري اژانس (ایرنا) پرون (جمعه) راپور ورکړ چې دا پېښه د پنجشنبې په ماښام د ایوانکي او تهران ترمنځ پر لویه لار هغه مهال رامنځته شوه چې یو پیژو موټر له یوه باروړونکي لارۍ سره ټکر وکړ.

د سمنان د طبي علومو پوهنتون د عامه اړیکو مشر، کارن یحیایي، ویلي چې له نهو کسانو څخه چې په پېښه کې شامل وو، شپږ تنه ځای پر ځای مړه شوي او درې نور روغتیايي مرکزونو ته لېږدول شوي دي.

ایراني چارواکو ویلي چې د قربانیانو ډېری برخه ښځې او ماشومان وو، خو تر اوسه یې د هغوی هویت او د پېښې د اصلي لامل په اړه جزئیات نه دي خپاره کړي.

له بلې خوا پرون (جمعه) د غزني په قره باغ ولسوالي کې په دوو جلا ترافیکي پېښو کې یو تن مړ شوی او دوه نور ژوبل شوي دي.

د جرمني د ډي پي اې خبري اژانس د راپور له مخې، طالبانو له جرمني څخه کابل ته د هغو افغان کډوالو د لېږدوونکې الوتکې مخه نیولې چې ټاکل شوې وه له جرمني ]حخ وایستل شي.

راپور وايي، طالبانو د الوتنې د لغوه کېدو لامل په جرمني کې د خپلو دیپلوماتانو کمښت ښودلی او ویلي یې دي چې د افغان کډوالو د منظم اخراج د بهیر د همغږۍ لپاره نورو استازو ته اړتیا لري.

دا مهال په جرمني کې د طالبانو یوازې دوه استازي رسمي اعتبار لري.

له بلې خوا، د جرمني د بهرنیو چارو او کورنیو چارو وزارتونو ترمنځ له طالبانو سره د تعامل پر څرنګوالي اختلاف موجود دی. د بهرنیو چارو وزارت د سخت دریځ پلوی دی، خو د کورنیو چارو وزیر الکساندر دوبرینت اندېښنه لري چې زیات فشار به د افغان کډوالو د اخراج بهیر له ستونزو سره مخ کړي.

ملګرو ملتونو افغانستان کې ددغه سازمان دنفوسو د صندوق (UNFPA) د کارکونکې فرشته عمادي د مړینې خبر تایید کړ.

ملګرو ملتونو د جمعې په ورځ د غبرګولي په ۱۵ مه په خپله ایکسپاڼه یوه خبره پاڼه کې د میرمن عمادي مړینه تایید او دهغې کورنۍ ، دوستانو او همکارانو سره یې غمرازي شریکه کړه.

افغانستان کې ځینو رسنیو رپوټ ورکړی دی چې نوموړې د پنجشنبې په ورځ د کابل په یوه سیمه کې دناپیژاندو کسانو لخوا وژل شوې ده.

د ښځو د حقوقو د ملاتړ ځینې فعالان هم ادعا کوي میرمن عمادي د ناپیژاندو کسانو لخوا برید کې وژل شوې.

خو ملګرو ملتونو د مړینې د علت او څرنګوالي په هکله څه نه دي ویلي .

افغانستان کې طالب چارواکو هم ددغه خبر تر خپریدو په دې هکله څه نه وو ویلي .

ملګرو ملتونو کې د متحدو عربي اماراتو استازولۍ د افغان نجونو او ښځو د حقوقو په تامین ټینګار کړی دی.

د استازولۍ مرستیالې غسق شاهین د یوناما د مرستیالې جورجیت ګانون سره د لیدنې په مهال د ټولو افغانانو او په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د حقوقو د ساتنې په اهمیت ټینګار کړی دی.

ملګرو ملتونو کې د متحدو عربی اماراتو استازولۍ د جمعې په ورځ په خپله ایکسپاڼه ولیکل چې میرمن شاهین زده کړو ته دښځو او نجونو د لاسرسي له لارې د عامه ژوند په چارو کې د ښځو په بشپړ، برابر او واقعي مشارکت ټینګار کړی دی.

دغه لیدنه دیوناما دماموریت دتمدید لپاره دامنیت شورا له غونډې مخکې ترسره کیږي.

ټاکل شوې چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا دروانې جون میاشتې په شپاړسمه دیوناما دماموریت دتمدید لپاره غونډه وکړي.

افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندوی ماموریت ، یوناما ، دفتر افغانستان کې د اقلیم د بدلون اغیزو ته په اشاره وايي د اوبو کمی او وچکالي په افغانستان کې ترټولو پراخ ګواښ دی.

یوناما د چاپیریال د نړیوالې ورځې په مناسبت خپل رپوټ کې وايي چې د افغانستان نیمايي برخه خلک د وچکالي او د اوبو د کموالي تر اغیزلاندې دي او دوامداره وچکالي په کرنه باندې چې په کلیوالي سیمو کې دژوندانه د ملاتیر ګڼل کیږي سخت اغیز کوي.

یوناما زیاتوي چې کندهار، هلمند، نیمروز ، زابل او ارزګان ولایتونه له وچکالي ډیر زیانمن شوي دي.

د ملګرو ملتونو دغه اداره وايي دوامدارې وچکالۍ ، د ورښتونو کموالي او د ځمکې لاندې اوبو ناسم استخراج ، د اوبو سیستم د له مینځه تلو ترکچې رسولی دی.

ملګرو ملتونو مخکې ویلي چې افغانستان له هغو لسو هیوادونو څخه یو دی چې د اقلیمي بدلون څخه تر نورو ډیر زیمانمن شوي دي اودغه هیواد د اقلیمي بدلون اغیزو سره دمقابلې لپاره ډیر کم امکانات لري.

د افغانستان په اتو ولایتونو کې د باران او سیلابونو اټکل شوی دی.

افغانستان کې د طالبانو د حکومت د پیښو پر وړاندی د مبارزې او چمتوالی ادارې وویل چې د جمعې په ورځ پنجشیر، خوست ، بغلان ، تخار، بدخشان ، ننګرهار ، کونړ او نورستان کې د شدیدو بارانونو او سیلابونو اټکل شوی دی.

د باران کچه له ۵ تر ۲۰ ملي مترو اټکل شوې.

سږنیو طبیعي پیښو لکه بارانونو، تلندو ، برښنا او سیلابونو خلکو ته درانه ځاني او مالي زیانونه اړولي دي.

رسمي ارقام ښيي چې د وري میاشتې له شپږمې راهیسې د طبیعي پیښو له امله افغانستان کې څه دپاسه ۳۶۰ کسان مړه شوي دي.

په کویټ کې د افغانستان د سفارت چارې د طالبانو ډیپلوماټانو ته سپارل شوي دي.

د طالبانو د حکومت یوې باوري سرچینې نن پنجشنبې ازادي راډیو ته د دې خبر پخلی وکړ خو په دې اړه یې نورجزیات ورنکړل.

د افغانستان خصوصي رسنۍ طلوع نیوز ویلي چې شفیق خطیب چې په بهرنیو چارو وزارت کې د قونسلګرۍ او د پولو د چارو د ریس په توګه دنده ترسره کوله، د دې سفارت د مشر په توګه ټاکل شوی دی.

تردې مخکې د قطر او متحده عربي اماراتو په ګډون د خلیج اکثرو هیوادونو د افغانستان د سفارت چارې د طالبانو د حکومت ډیپلوماتانو ته سپارلې دي. د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي څه موده وړاندې د هغو هیوادونو شمیر له څلویښتو زیات وباله چې دوی ورسره ډیپلوټیکې اړیکې ټینګې کړې دي.

د افغانستان د ښځو فوټبال لوبډلې خپله لومړۍ رسمي لوبله د کوک ټاپوګانو ډلې ته صفر یو وبایلله.

دا لوبه د پنجشنبې په ورځ د نیوزیلنډ په اوکلند ښار کې ترسره شوه.

دا د "افغان وومن یونایټډ" لوبډلې لومړۍ سیالي وه چې د فوټبال د نړیوال فدراسیون FIFA له خوا تر رسمي پېژندنې وروسته ترسره شوه.

فیفا په دې وروستیو کې د خپلو مقرراتو په تعدیل سره دې لوبډلې ته، چې له افغان کډوالو لوبغاړو څخه جوړه شوې، اجازه ورکړې چې په نړیوالو سیالیو کې برخه واخلي.

د دې لوبډلې غړي هغه افغان نجونې دي چې د اسټرالیا په ګډون د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې کډوالې دي. دغو لوبغاړو په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته افغانستان پرېښود.

د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته، په افغانستان کې د ښځو پرورزشونو بندیز لګول شوی او ښځې او نجونې له ورزشي فعالیتونو او سیالیو څخه محرومې شوې دي.

د طالبانو د حکومت د بهرنیو چارو وزارت په ایټالیا کې د درېو افغان کډوالو د وژل کیدو د پیښې په غبرګون کې د ایټالیا له حکومت څخه غوښتي چې د دې پیښې عاملین عدالت ته راکاږي. د دې وزارت ویاند عبدالقهار بلخي د چهارشنبې په ورځ په خپله ایکسپاڼه کې په ایټالیا کې دا پیښه یوه جنایي او ظالمانه برید بللی چې په وینا یې دغه افغانان په قصدي ډول ژوندي سوځول شوي اوپه شهادت رسیدلي دي. وزارت همدارنګه په ایټالیا او نورو هېوادونو کې د مېشتو افغان کډوالو د ژوند، امنیت او اساسي حقونو د خوندیتوب پر اهمیت ټینګار کړی دی.

د ایټالیا صدراعظمې دا پیښه غندلې او د څلورو کډوالو د سوځولو عاملانو ته د سزاورکولو ژمنه یې کړې ده.

د ایټالوي رسنیو د راپورونو له مخې په دې پیښه کې چې د ایټالیا په جَنوبي سیمه کالبریا کې رامینځته شوې، دری افغان او یو پاکستانی کارګر په یوه موټر کې دننه سوځول شوي دي.

چارواکو ویلي چې د دې پیښې په تړاو دوه مشکوک کسان چې پاکستاني اتباع ښودل شوي، نیول شوي دي. ویل شوي چې د پیښې قربانیانو په کروندو کې د ځمکني توتانو د راټولو په چارو کې بوخت وو.

د طالبانو د حکومت د کډوالو او بیرته راستنیدونکو چارو وزارت د پاکستان له زندانونو د په لسګونو نورو افغان بندیانو د خوشې کیدو خبر ورکوي. دې وزارت نن پنجشنبې پر خپله ایکسپاڼه لیکلي چې د پاکستان له زندانونو ۷۹ تنه افغان کډوال له ازادیدو وروسته د تورخم دروازې له لارې هیواد ته راستانه شول. ویل شوي دغه کسان چې کورنۍ هم پکې دي، په هغه هیواد کې د هستوګنې په سندونو کې د ستونزو له امله نیول شوي او مختلفې مودې یې په بند کې تېرې کړې وې. د بیان له مخې دوی د مرستو له ترلاسه کولو وروسته خپلو سمیو ته ولېږدول شول.

که څه هم نده څرګنده چې په اوس وخت کې څومره افغان کډوال د پاکستان په زندانونو کې ساتل کیږي، خو د هغوی د خوشې کیدو له بهیرسره د پاکستاني چارواکو له خوا د نورو افغان کډوالو د نیولو او بندیانولو بهیرهم دوام لري.