د خوندیتوب د نړیوال مسوولیت مرکز په خپله تازه ارزونه کې ویلي افغانستان د نړۍ د هغو ۱۸ هېوادونو د نوملړ په سر کې دی چې خلک یې د نورو افراطي ډلو د ګواښونو تر څنګ د طالبانو د حکومت له خوا د بشري حقونو له سرغړونو او د نورو جرمونو له ګواښ سره مخ دي.

د خوندیتوب لپاره د نړیوال مسوولیت مرکز Global Centre for the Responsibility to Protect د جمعې په ورځ (د مارچ ۱۴مه) په خپله خپره کړې ارزونه کې له نړیوالو غوښتي چې طالبان دې د خلکو په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر وړاندې د حقونو د سرغړونو له امله حساب ورکولو ته اړ کړي.

د ارزونې له مخې، له افغانستان وروسته په دوهم ځای کې چین او په دریم ځای کې د افریقا د مرکزي ساحل درې هېوادونه، بورکینا فاسو، مالي او نایجر راغلي دي چې خلک یې له پراخو بشري سرغړونو سره مخ دي.

د ارزونې په ټکو طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې پر افغانستان له بیاواکمنېدو راهیسې له نړیوالو قوانینو پراخو سرغړونو ته دوام ورکړی، د ښځو او نجونو پر وړاندې یې سیستماتیک جنسیتي تبعیض تطبیق کړی، د خپلواکو رسنیو پر فعالانو او د بشري حقونو پر مدافعینو یې فشارونه راوستي او د کمزوري دولتي جوړښت تر څنګ یې د نړیوالو مکلیفیتونو عملي کېدو ته ته هم لېواتیا نه ده ښودلې.

یو شمېر افغان میرمنې هم وايي چې طالبانو ترې د کار او زده کړو په ګډون د ژوند هرډول بنسټیز حقونه اخیستي دي.

د غزني ولایت یوې اوسېدونکې او له زده کړو محرومې فتانې ازادي راډیو ته وویل"ښځې او نجونې تر پخوا هم اوس له ډېرو ستونزو سره مخ دي، کار او زده کړې نه شي کولای، په ولایتونو او لیرې پرتو سیمو کې د تاوتریخوالي له کبله حتی خپل غږ نه شی اوچتولای. ښځو ته روغتیایي خدمتونه نه شته، نجونې چې له زده کړو راګرځول شوي، ټولې له نهیلۍ ډک ژوند تېروي او له رواني فشارونو سره مخ دي."

په ارزونه کې همداراز راغلي چې د اسلامي دولت ډلې یا داعش خراسان څانګې پر قومي او مذهبي لږکیو په بېلابېلو سیمو کې بریدونو ته دوام ورکړی او هغوی یې له ګڼو ګواښونو سره مخامخ کړي دي.

دا خبره داسې وخت کېږي چې په دې وروستیو کې د افغانستان بېلابېل ولایتونه د خونړیو پېښو شاهدان دي. د ډېری دې حملو پړه داعش ډلې منلې ده.

د خوندیتوب لپاره د مسوولیت نړیوال مرکز د اړینو اقداماتو په برخه کې ویلي چې طالبان باید د افغانستان نړیوال مکلفیتونه ومني، د بشري حقونو سرغړونې ودروي، نړیوال محاکم دې د جرمونو قضایي پروسې ګړندۍ کړي.

دغه راز یې له ملګرو ملتونو او نړیوالې ټولنې غوښتي چې پر طالبانو دیپلوماتیک او حقوقي فشارونه زیات کړي او له دوی سره دې هر ډول اړیکې باید د بشري حقونو د درناوي په شرط عادي کړي.

په همدې حال کې د رواداري په نوم د بشري حقونو د سازمان مشره شهرزاد اکبر وايي “د افغانستان بشري وضعیت د خورا ډېرې اندېښنې وړ دی. له نړیوالې ټولنې او ملګرو ملتونو زموږ پرله پسې غوښتنې دا دي چې د نړۍ له هېوادونو سره په همغږۍ کې پر طالبانو لازم فشارونه راوړي څو ښځې او نجونې کار او زده کړې وکړای شي او خلک په هر ډول حقونو او سیاسي مشارکت کې ونډه ولري، دغه راز باید د جرمونو او سرغړونو د مستندولو یو پراخ میکانیزم رامنځته شي تر څو وروسته بیا نړیوالو محاکمو کې وړاندې کړل شي.”

که څه هم د طالبانو حکومت تراوسه د دې ارزونې په اړه څه نه دي ویلي خو له دې مخکې یې د افغان ښځو د تعلیم او کار حق د افغانستان کورنۍ مسئله بللې او ادعا یې کړې چې د اسلامي شریعت په چوکاټ کې یې د ښځو په ګډون د ټولو وګړو حقونه خوندي کړي دي.

طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته د زده کړو او کار په ګډون پر افغان نجونو او ښځو ګڼ بندیزونه لګولي چې افغان میرمنو او نړیوالو ویلي دوی ته د منلو وړ نه دي.

د خوندیتوب د مسوولیت نړیوال مرکز د بشري حقونو اړوند یو بنسټ دی چې هر کال د بېلابېلو هېوادونو بشري وضعیت ارزوي او خپل راپورونو په درې ربعو کې خپروي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام (UNDP) د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونو د شمېرو پر بنسټ ویلي چې له ۲۰۲۱ کال مخکې د ښځینه سوداګرو د رسمي جوازونو شمېر د ۶۰۰ او ۱۰۰۰ ترمنځ و، خو اوس له لسو زرو څخه اوښتی دی.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام د استازي مرستیال، دوئل موکرجي، په هغې مرکې کې چې د شنبې په ورځ د دې ادارې پر پاڼه خپره شوې، ویلي چې د ښځو د سوداګریزو فعالیتونو د زیاتېدو اصلي لامل دا دی چې د ژوند نورې لارې ورباندې تړل شوې دي.

هغه زیاته کړې چې هغه ښځې چې یو وخت یې غوښتل انجینیرانې یا وکیلانې شي اوس غالۍ اوبي او یا هم صابون تولیدوي.

موکرجي وايي، ډېری ښځې په کوچنیو او ټیټ عاید لرونکو سوداګریزو فعالیتونو بوختې دي.

د۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، ښځې او نجونې په ډېری دولتي ادارو او نادولتي بنسټونو کې له کار کولو منع شوې دي. سربېره پر دې، دوی د منځینو زده‌ کړو، لوړو زده ‌کړو او د تګ راتګ په ګډون د ټولنې په ډیرو برخو کې له سختو محدودیتونو سره مخ دي.

د افغانستان لپاره د روغتیا د نړیوال سازمان (WHO) څانګې د شنبې په ورځ په خپله ایکسپاڼه کې په دې هیواد کې د هوا د تودوخې د زیاتوالي خبر ورکړی دی.

دغه سازمان کورنیو ته د سختې ګرمۍ پر وړاندې د ځان ساتنې لپاره یولړسپارښتنې کړې دي.

د ملګرو ملتونو د دې ادارې په وینا، د هوا د تودوخې له زیاتېدو سره خلک باید ډېرې اوبه وڅښي، په یخو اوبو غسل وکړي، سپکې او ازادې جامې واغوندي، له سیوري لرونکې خولۍ او د لمر عینکو څخه کار واخلي او هره ورځ لږ، خو په څو وخته خواړه وخوري.

همدارنګه، د سیوري لاندې پاتې کېدل، له سختو بدني فعالیتونو ډډه کول، او له دوو تر دریو ساعتونو پورې په یخو ځایونو کې تېرول هم د روغتیا د نړیوال سازمان له مهمو سپارښتنو څخه دي.

د طالبانو د حکومت د هواپېژندنې ادارې د وړاندوینې له مخې، د یکشنبې او دوشنبې په ورځو کې به په زرنج ښارکې تودوخه ۴۸ درجې د سانتي ‌ګراد، د فراه ښار ۴۷ درجې، او د مزارشریف او لشکرګاه ښارونو تودوخه ۴۶ درجې د سانتي‌ ګرادو ته ورسېږي.

د بشري حقونو د فعالانو ټولنې په بدخشان ولایت کې د طالبانو له خوا د یو شمیر کسانو د نیولو او شکنجې په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.

دغې ټولنې پرون ماښام د یو بیان په خپرولو سره ویلي،" د بدخشان د یفتل پایین ولسوالۍ له پېښه وروسته په ټولنیزو رسنیو کې داسې ویډیوګانې خپرې شوي چې په کې ښکاري طالب ځواکونو یو شمیر کسان نیولي او جبري اعترافونه يې اخلي".

د دې ټولنې په ټکو،" هیڅ څوک باید د توقیف پرمهال د شکنجې، سپکاوي او جبري اعترافونو سره مخ نشي".

ازادي راډیو په خپلواکه توګه د دغو ویډيوګانو کراره والی نشي تاییدولی.

افغانستان کې د طالبانو حکومت وايي روانه اونۍ څه دپاسه ۱۴۰۰ افغان کډوال چې پاکستان کې بندیان وو ، ازاد او هیواد ته ستانه شول.

د مهاجرینو او راستنیدونکو چارو وزارت د پنجشنبې خبرپاڼه کې وویل یادو کسانو کې کورنۍ او انفرادي وګړي شامل وو چې ۱۰۸۳ تنه یې د تورخم او ۳۳۳ کسه نور د سپین بولدک له لارې ستانه شول.

خبر زیاتوي چې دغه کسان د مرستو له ترلاسه کولو وروسته خپلو اصلي سیمو ته ولیږدول شول.

یاد کسان په داسې حال کې افغانستان ته ستنیږي چې د پاکستان حکومت د جولای میاشتې له لسمې نیټې راهیسې د افغان کډوالو د نیولو نوې لړۍ پیل کړې.

پاکستاني چارواکي د افغانانو د نیولو لپاره خپل نوی کمپاین د هغو بهرنیانو خلاف "عملیات" بولي چې د دوی په وینا، د اوسېدو قانوني اسناد نه ‌لري.

ملګري ملتونه وايي له ۲۰۲۳ کال راهیسې شاوخوا ۶ ملیونه افغانان خپل هیواد ته ستانه شوي دي.

د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې (UN Women) ویلي چې په افغانستان کې د ښځو اړوند بنسټونه له سختو فشارونو سره مخ دي.

دغه اداره په خپل تازه راپور کې وايي، هغه بنسټونه چې د افغان ښځو او نجونو لپاره د ملاتړ وروستۍ حیاتي سرچینه بلل کېږي، د بودجې د کمښت او د ښځو پر کار او تګ راتګ د محدودیتونو له امله د خپلې بقا لپاره مبارزه کوي.

د دې ادارې د سروې له مخې، درې پر څلورمه برخه هغه بنسټونه چې ښځو ته خدمتونه وړاندې کوي، د بودجې له کمښت سره مخ شوي دي.

دغه راز ، نیمه برخه دغو بنسټونو د بودجې د کمښت له امله خپل ۹۲ سلنه کارکوونکي له لاسه ورکړي دي.

په سروې کې له ګډونوالو بنسټونو څخه تر نیمايي زیاتو ویلي چې د بودجې د نشتوالي له امله به روان کال یا خپل فعالیتونه ودروي او یا به په بشپړ ډول وتړل شي.

د ملګرو ملتونو د ښځو څانګه وايي، دا بنسټونه په داسې حال کې له ستونزو سره مخ دي چې د طالبانو له لوري د ښځو پر زده کړو، کار او تګ راتګ د محدودیتونو له امله د روغتیايي خدمتونو، زده کړو، د معیشت د ملاتړ او بشري مرستو په وړاندې کولو کې د دوی رول تر بل هر وخت ډېراړین دی.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) وایي، د نجونو پر زده‌کړو پانګونه د افغانستان پر راتلونکي پانګونه ده.

اوچا د پنجشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۵مه، په خپلې اېکس‌پاڼې ولیکل چې زده‌ کړې هیله او فرصتونه رامنځته کوي.

اوچا د بامیان ولایت د یوې مور خبره هم رااخیستې چې د دې پوښتنې په ځواب کې چې، « له زده کړو د نجونو محرومیت څه معنا لري؟» ویلي: «وېره لرم چې لور به مې هېڅ راتلونکی ونه لري.»

نږدې پنځه کاله کېږي چې د طالبانو حکومت نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو منع کړې دي.

د نجونو پر زده‌کړو او د ښځو پر حقونو د طالبانو دا بندیزونه او نور محدودیتونه د نړیوالې ټولنې له پراخو نیوکو سره مخ شوي دي، خو طالبانو تل ویلي چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو حقونه د اسلامي شریعت په چوکاټ کې خوندي دي.

افغانستان کې د طالبانو د حکومت، ایران او دتاجکستان چارواکو د سوداګري لپاره د یو ځمکني دهلېز د جوړولو تفاهم لیک امضاء کړ.

د هوکړې له مخې، ټاکل شوې چې د ایران یوه تجارتي محموله په راتلونکې میاشت کې د ازمایښتي پروګرام په توګه د افغانستان له لارې تاجکستان ته ولېږدول شي.

د طالبانو د حکومت د ترانسپورټ او هوايي چلند وزارت او ایراني رسنیو د پنجشنبې په ورځ ددې موضوع خبر خپور کړ.

د ایران د سړکونو او ښار جوړونې وزارت چارواکو ویلي، د دې ازمایښتي محمولې په لېږد سره غواړي د لارې لګښتونه، وړتیا او احتمالي ستونزې وارزوي.

نجونو ته د تعلیم د زمینې د برابرولو په اړه د پخواني ولسمشر حامدکرزي ټینګار د طالب چارواکو غبرګون پارولی.
له دې ډلې د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت ویاند ضیاالله هاشمي پرون په خپله ایکس پاڼه ښاغلي کرزي ته په خطاب لیکلي چې: «ته د افغانستان د مساییلو په اړه د نظر ورکولو حق نه لرې.»

هاشمي وړاندې لیکلي چې د لوړو زده کړو د چارو په اړه نظر د ده په خبره له هغو کسانو سره ښه ښایي چې د واکمنۍ پر مهال یې د هېواد د پرمختګ لپاره عملي او مثبت میراث پرېښی.

پخوانی ولسمشر حامدکرزی چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې په کابل کې دی د طالبانو له محدودیتونو سره سره یې د نجونو د تعلیم لپاره بیانونه ورکړي.

حامدکرزی شاوخوا ۱۴ کاله د افغانستان ولسمشر و او د واکمني پر مهال یې میلیونونه نجونې ښوونځیو او پوهنتونو ته تللې.

د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې له شپږم ټولګي پورته نجونې له ثانوي او لوړو زده کړو محرومې دي.

رباب فاطمه د ملګرو ملتونو د سرمنشي له خوا د افغانستان لپاره د ځانګړې استازې او د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت یوناما د مشرې په توګه وټاکل شوه.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي انتونیو ګوتیریش په حواله په یوه بیان کې راغلي چې: «مېرمن فاطمه په ملي او نړیوالو ملکي خدماتو کې د ۳۰ کلونو څخه زیاته تجربه لري، چې پکې په ملي او نړیواله کچه ډیپلوماسي، پالیسي جوړونه، وکالت، پروګرام او تطبیق شامل دي.»

اغلې رباب فاطمه څه وخت مخکې دې دندې ته وړاندیز شوې وه.

اغلې فاطمه به د ملګرو ملتونو مخکینۍ ځانګړې استازې او د یوناما د مشرې روزا اوتنبایوا ځای ناستې شي چې دنده یې تېر سپټمبر پای ته رسېدلې وه.

د یوناما ماموریت له هغه وخت راهیسې د جورجیټ ګاګنون په سرپرستۍ مخته وړل کېده.

په افغانستان کې د اروپايي اتحادیې استازولۍ وايي، د مسلکي زده کړو او کار زده کړې له لارې افغان نجونو او هلکانو ته داسې فرصتونه برابروي چې پرمختګ وکړي او د خپلو ټولنو ملاتړ وکړي.

دې استازولۍ د چهارشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۴مه)، د ځوانانو د مهارتونو د نړیوالې ورځې په مناسبت په اېکس پاڼه ولیکل چې اروپايي اتحادیه له ځوانانو سره د مهارتونو په زده کړه، د کاروبار په پیل او د دوامدارو عایداتي سرچینو په رامنځته کولو کې مرسته کوي او په دې توګه د افغانستان په راتلونکي کې پانګونه کوي.

دا په داسې حال کې ده چې طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې پر افغانستان له بیا واکمنېدو وروسته نجونې او ښځې له ثانوي او عالي تحصیلاتو منع کړي او د دوی پر ټولنیز ژوند او کار یې هم سخت محدودیتونه لګولي دي.