د افغانستان د خبریالانو مرکز د راډیو د نړیوالې ورځې په مناسبت ویلي چې په افغانستان کې د راډیوګانو د کار په برخه کې محدودیتونه په بې ساري ډول زیات شوي او د راډیوګانو یو شمېر کارکوونکي په زندانونو کې دي.

په اعلامیه کې راغلي چې تېر کال، لږ تر لږه د اوو راډیوګانو دفترونه تړل شوي دي، چې له دې ډلې دریو یې لا تر اوسه د بیا پرانستلو اجازه نه ده ترلاسه کړې، او د دوو آزادو راډیوګانو د کارکوونکو په شمول شپږ تنه اوس مهال د طالبانو په بند کې دي .

یاد مرکز له طالبانو غوښتنه کړي چې د افغانستان له رسنیو قانون سره سم د رسنیو او خبریالانو د آزادۍ او کار درناوی او ملاتړ وکړي، او د رسنیو کارکوونکي چې په بند کې دي خوشې کړي او تړل شوي راډیو سټیشنونه بیرته پرانیزي.

د وال‌استریت ژورنال ورځپاڼې د راپور له مخې، ایران په خپل نوي وړاندیز کې له امریکا سره د جګړې د پای ته رسولو د خبرو د بیا پیل لپاره د نرمښت او جوړجاړي نښې ښودلې دي.

دې ورځپاڼې د جمعې په شپه د خبرو سرچینو له قوله لیکلي چې ایران خپلې پخوانۍ سختې غوښتنې نرمې کړې دي. ایران ویلي چې چمتو دی، په هغه صورت کې چې د امریکا متحدوایالتونه د بریدونو د درولو او د محاصرې د ختمولو ضمانت ورکړي، د مهمو موضوعاتو لکه د هرمز تنګي په اړه هممهاله خبرې وکړي.

ایران تر دې مخکې ټینګار درلود چې باید لومړی محاصره پای ته ورسېږي، بیا به خبرې پیل شي.

د امریکا د متحدو ایالتونو ولسمشر ډونالډ ټرمپ د اتومي وسلو او د هرمز تنګي د پرانیستو په تړاو د ایران وړاندیز رد کړی و.

د راپور له مخې، ایران په خپل نوي وړاندیز کې دا هم ویلي چې د بندیزونو د کمېدو په بدل کې د اتومي موضوعاتو په اړه خبرو ته چمتو دی.

تهران زیاته کړې چې که واشنګټن د دې وړاندیز هرکلی وکړي، نو دوی چمتو دي له راتلونکې اوونۍ څخه په پاکستان کې له امریکا سره خبرې وکړي.

له بلې خوا، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ څو ساعته مخکې ویلي چې د ایران له نوي وړاندیز څخه راضي نه دی، خو د نورو جزییاتو یادونه یې نه ده کړې.

په همدې حال کې د ایران ایرنا دولتي رسنۍ د جمعې په ورځ (د مې لومړۍ) خبر ورکړ چې تهران د پنجشنبې په ماښام له امریکا سره د روغې جوړې د خبرو لپاره خپل پلان پاکستان ته سپارلی دی.

اکسیوس ویبپاڼې هم دا خبر تایید کړی دی. د اکسیوس انلاین رسنۍ د راپور له مخې د ایران متن د روغې جوړې په تړاو د امریکا له وروستیو تعدیلاتو وروسته چمتو شوی دی.

پاکستاني چارواکو ادعا کړې چې د افغانستان له لوري طالب ځواکونو د خیبرپښتونخوا په باجوړ کې ملکي وګړي په نخښه کړي چې له کبله یې لږ تر لږه ۹ تنه وژل شوي او ۱۵ نور ټپیان شوي دي.

د پاکستان د اطلاعاتو وزیر عطاالله تارړ د جمعې په ورځ ناوخته په ایکسپاڼه (پخواني ټویټر) کې لیکلي چې په وژل شویو کې ښځې او ماشومان هم شامل دي. د هغه په وینا، د پنجشنبې په ورځ د باجوړ په قبایلي ولسوالۍ کې د افغان سرحدي ځواکونو له لوري د «بې‌پروا او ړانده برید» له امله ۱۲ کسان ټپیان شوي دي.

ده زیاته کړې چې د جمعې په ورځ هم درې ملکي وګړي، چې کرکټ یې کاوه، د بې پېلوټه الوتکې په برید کې ټپیان شوي دي. نوموړي دا برید «ښکاره او بې‌شرمانه» بللی او پړه یې پر ټي ټي پي اچولې ده.

اسلام‌اباد پاکستاني طالبان (TTP) «فتنه الخوارج» بولي او ادعا کوي چې دا ډله د کابل له ملاتړه برخمنه ده.

تر اوسه کابل د اسلام‌اباد د دې تازه تورونو په اړه څه نه دي ویلي، خو مخکې یې دا ادعاوې رد کړې وې.

له بلې خوا د همدې اوونۍ په پیل کې افغانستان ویلي وو چې د پاکستان له لوري د کونړ ولایت په ځینو سیمو د توغندويي بریدونو له امله لږ تر لږه ۴ ملکي وګړي وژل شوي او شاوخوا ۷۰ نور، چې ۳۰ زده‌کوونکي هم پکې شامل وو، ټپیان شوي دي.

کابل ویلي وو چې په دغو بریدونو کې د خلکو کورونه او د سید جمال‌الدین افغاني پوهنتون هم زیانمن شوي دي.

د اتریش د بهرنیو او کورنیو چارو وزیران روانه اونۍ ازبکستان ته ځي او هلته به د افغان کډوالو په اړه یو نوی تړون لاسلیک کړي.

د راپورونو له مخې ټاکل شوې ده چې د پنجشنبې په ورځ د اتریش د بهرنیو چارو وزیر ماینل رایزینګر او د کورنیو چارو وزیر ګرهارد کارنر ازبیکستان ته ولاړ شي او له ازبیک چارواکو سره د هغو افغانانو په تړاو خبرې وکړي چې په اتریش کې یې د پناه اخیستو درخواست رد شوی دی. اتریش غواړي دغه افغانان د ازبکستان له لارې افغانستان ته واستوي.

د اتریش حکومت دې هڅې ته د « منظم مهاجرت د سیاست» نوم ورکړی دی خو د بشري حقونو یو شمیر بنسټونو د دې اقدام د بشري اغزیو په تړاو اندیښنه ښکاره کړې ده.

په افغانستان کې د سره صلیب نړیوالې کمیټې د نورستان په دوو ولسوالیو کې له هغو زرګونو افغانانو سره مرسته کړې ده چې د پاکستان او افغانستان د جګړو له امله اغیزمن شوې دي.

سره صلیب د جمعې په ورځ خبر ورکړ چې په کامدیش او برګ مټال ولسواليو کې یې له اوولس زره اغیزمنو شویو کورنیو سره د ووړو، غوړیو او یوشمیر نورو خوراکي موادو مرسته وکړه.

سره صلیب دا مرسته د ملګرو ملتو د خوړو له نړیوال پروګرام سره په ګډه کړې ده.

سپینې ماڼۍ د جمعې په ورځ د جګړې د پای ته رسولو لپاره د ایران د خبرو اترو د نوي وړاندیز په اړه له تبصرې کولو ډډه وکړه، او یوازې یې دومره وویل چې بحثونه دوام لري.

د سپېنې ماڼۍ د مرستیال ویاندې په وینا فرانس پریس اژانس خبر ورکړ چې وایي، موږ د شخصي دیپلوماتیکو خبرو اترو جزییات نه رسنیز کوو.

اغلې کیلې وایي، ولسمشر ټرمپ روښانه کړې ده چې ایران به هیڅکله اټومي وسلې ترلاسه نه کړي او په لنډمهال او اوږدمهال کې د امریکا د ملي امنیت د اطمینان لپاره خبرې روانې دي.

ایران د پنجشنبې په ماښام له امریکا سره د روغې جوړې د خبرو لپاره خپل وړاندیز پاکستان ته وسپاره، چې د دواړو لوریو ترمنځ د سولې لپاره منځګړیتوب کوي.

د ایران ایرنا دولتي رسنۍ د جمعې په ورځ( د مې لومړۍ) خبر ورکړ چې تهران د پنجشنبې په ماښام له امریکا سره د روغې جوړې د خبرو لپاره خپل پلان پاکستان ته وسپاره.

د ازادي راډیو د ایران څانګې، راډیو فردا د اکسیوس ویبپاڼې په وینا هم دا خبر تایید کړی دی. د اکسیوس انلاین رسنۍ د راپور له مخې د ایران متن د روغې جوړې په تړاو د امریکا له وروستیو تعدیلاتو وروسته چمتو شوی دی.

تر دې مخکې د امریکا د متحد ایالتونو ولسمشر ډونالډ ټرمپ د اټومي وسلو او د هرمز تنګي د پرانیستو په تړاو د ایران وړاندیز رد کړی و.

بیا داسې خبرونه خپاره شول چې ایران به نوی وړاندیز وړاندې کړي.

ایراني چارواکو په دې وروستیو ورځو کې ویلي چې دوی د جګړې د بندولو په اړه د بشپړ تضمین ترلاسه کولو څخه مخکې د یورانیمو د غني کیدو په شمول د اټومي مسایلو په تړاو خبرو ته لیواله نه دي.

د متحدو ایالاتو ولسمشر دونالد ټرمپ د پنجشنبې په ورځ وویل ایران سره د مذاکراتو په جریان یواځې دی او څو نور کسان خبر دي.

وروستیو اونیو کې ټرمپ او نوروامریکايي چارواکو له ایران سره د مذاکراتو د دوام او هوکړې ته رسیدو لپاره دایران د هلوځلو خبره کړې خو تهران داخبره رد کړې.

بلخوا د ایران بهرنیو چارو وزارت وايي پاکستان دتهران او واشنګتن ترمینځ خبرو کې اصلي منځګړی دی.

د ایران د بهرنیو چارووزارت ویاند اسماعیل بقايي په تلویزیوني مرکه کې ویلي چې ګڼ هیوادونه غواړي د ستونزې په حل کې مرسته وکړي خو "پاکستان بیا هم د دواړو لوریو ترمینځ اصلي منځګړی دی."

هغه دا هم وویل چې "داتمه باید ونشي چې مذاکرات به ډیر ژر نتیجې ته ورسیږي او دغه ډول تمه معقوله نه ده."

اوکرایني ځواکونو یو ځل بیا د روسیې د تور سمندر په بندري ښار توآپسه کې د تېلو پر تصفیه ‌خونې د جمعې په ورځ برید وکړ.

یوه ورځ مخکې هم اوکراین له خپلو پولو شاوخوا ۱۵۰۰ کیلومتره لرې د روسیې د تېلو په تاسیساتو د بې‌ پیلوټه الوتکو برید کړی و.

چې دا د کیف له لوري د روسيې د انرژۍ په تاسیساتو د اوږده واټن بریدونو د لړۍ تازه پېښه وه.

د کراسنودار سیمې چارواکو د جمعې په سهار په ټیلیګرام کې وویل: «په توآپسه کې د کیف د رژیم د ډرون برید په پایله کې د بندر د ټرمینل په ساحه کې اور ولګېد.»

چارواکو زیاته کړه چې بیړني ټیمونه د پیښې په ځای کې کار کوي، چې پکې شاوخوا ۱۳۰ اور وژونکي او ۴۱ بیړني وسایط شامل دي.

د پنحشنبې په ورځ د اپرېل په ۳۰مه، د روسیې او اوکراین ټیلیګرام چینلونو د ځایي اوسېدونکو له قوله راپور ورکړ چې د شپې له خوا پرم ښار ته نږدې د تېلو پایپ‌لاین تاسیساتو ته څېرمه چاودنې وشوې.

خپرو شویو ویډیوګانو کې د اور لمبې او د ښار په فضا کې لوګي ولیدل شول.

د سیمې والي دیمیتري ماخونین وویل د ټپیانو رپوټ نه دی ورکړل شوی.

بلخوا د اوکراین امنیتي چارواکو دبرید مسئولیت ومانه او وویل چې پرم ښار کې یې د تیلو اصلي تصفیه خونه په نښه کړې ده.

یوه ورځ مخکې هم اوکرایني ځواکونو په دغه ښار یو ورته برید کې د تیلو په نورو تاسیساتو برید کړی و.

د افغانستان دبشري حقوقو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکونکي د مطبوعاتو د ازادۍ د نړیوالې ورځې په درشل کې، افغانستان کې د طالبانو له حکومت غوښتي چې ټول نیول شوي خبریالان بې له قید او شرطه سمدستي خوشې کړي.

ریچارد بینټ زیاتوي چې په افغانستان واکمن طالبان باید دا یقیني کړي څو د رسنیو کارکوونکي وکولای شي د بیان ازادۍ حق وکاروي او خپل کار پرته له وېرې، غچ اخیستنې، ځورونې او یا نیولو ترسره کړي.

نوموړی وايي واک ته د طالبانو له ستنیدو وروسته ، په افغانستان کې د مطبوعاتو ازادي په اندېښمن ډول کمه شوې ،خپلواکه راپور ورکونه اوس په جدي ډول محدوده شوې، او خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د محدودیت او سانسور په فضا کې د واکمنو ترکنټرول لاندې کارکوي.

د افغانستان له رسنیو د ملاتړ سازمان (AMSO) د وري په ۲۲مه وویل د طالبانو په زندان کې دخبریالانو، شکیب احمد نظري، بشیر هاتف او حمید فرهادي روحي او رواني وضعیت ښه نه دی.

بلخوا د بې پولې خبریالانو نړیوال سازمان وایي، افغانستان یو ځل بیا د مطبوعاتو د ازادۍ سږني شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو په کتار کې ۱۷۵ یم ځای کې راغلی.

د مطبوعاتو د ازادۍ نړیواله ورځ هرکال د مې په ۳ لمانځل کیږي.

سږکال یونیسکو په دې مناسبت د مې په ۴مه “د سولې په لور د راتلونکې د جوړولو” تر عنوان لاندې د زامبیا پلازمینه لوساکا کې یو انلاین او حضوري کنفرانس تنظیم کړی دی.

افغانستان کې د طالبانو حکومت دمهاجرینو ستونزو ته د رسیدنې عالي کمیسیون رپوټ ورکوي چې پرون څه دپاسه زر کورنۍ چې ۵۳۵۵ غړي لري دهیواد د بیلابیلو بندرونو له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.

رپوټ زیاتوي چې لدې جملې ۷۳۹ کورنۍ خپلو اصلي ولایتونو ته لیږدول شوي او سلګونو کورنیو سره نقدې مرستې شوي او سیمکارټونه هم ورکړل شوي دي.

بلخوا د پناه غوښتوکو لپاره د ملګرو ملتونو ستره کمشنرۍ UNHCR وايي له ۲۰۲۳ کال راهیسې ۵.۴ ملیونه افغانان له ګاونډیو هیوادونو افغانستان ته ستانه شوي دي.