په ملګرو ملتونو کې د افغانستان د دایمي استازي سرپرست نصیر احمد فایق خبرداری ورکړی چې د افغانستان په طبي موسسو کې د ښځو او نجونو د زده کړو بندیز د هیواد روغتیايي سیستم نور هم خراب کړی دی.

د چهارشنبې په ورځ، د فبروري په ۱۴مه، په نیویارک کې د ملګرو ملتونو د ټولنیزې پراختیا کمیسیون په ۶۳مه غونډه کې، ښاغلي فایق د نجونو او ښځو د تعلیم، روزنې او کار په اړه د طالبانو محدودیتونو ته اشاره وکړه او زیاته یې کړه چې کله د یو هیواد نیمایي نفوس له زده کړو محرومه شي، نو هیڅکله هم پرمختګ نه شي کولی.

هغه زیاته کړه، ښځې تل په افغانستان کې د صحي سکتور د ملا تیر وې.

ملګرو ملتونو مخکې ویلي و چې د افغانستان په طبي موسسو کې د ښځو او نجونو د زده کړو بندیز به په هیواد کې ملیونونه ښځې او نجونې له روغتیايي خدماتو څخه بې برخې کړي.

د طالبانو د حکومت ویاند ذبیح‌الله مجاهد د پاکستان له لوري له طبي زده کړو د افغان محصلینو د منع کیدو او له هیواده د هغوی د ایستلو پرېکړه "غیربشري" او "د خواشینۍ وړ" بللې ده.

مجاهد د چهارشنبې په ورځ، د سنبلې په ۱۸مه، د "حکومت د مطبوعاتو په هنداره کې" پروګرام په اتمه خبري ناسته کې پر دې موضوع خبرې وکړې او له اسلام ‌اباد څخه یې وغوښتل چې په خپله پرېکړه بیاکتنه وکړي.

هغه زیاته کړه چې د طالبانو د لوړو زده ‌کړو وزارت بشپړ چمتووالی لري، څو هغه افغان محصلین چې له پاکستانه وتلو ته اړ کېږي، د هېواد په تحصیلي بنسټونو کې جذب کړي.

د پاکستان د طبي او غاښونو د طب شورا د دوشنبې په ورځ، د سنبلې په ۱۶مه، په خپاره کړي مکتوب کې امرکړی چې ټول افغان محصلین دې د دغه هېواد په دولتي او خصوصي پوهنتونونو او طبي بنسټونو کې له زده ‌کړو څخه منع شي.

دې شورا همداراز ویلي چې د نوي تحصیلي کال لپاره دې د افغان محصلینو نوم ‌لیکنه لغوه شي او د طب په برخو کې د برحاله افغان محصلینو د ایستلو بهیر دې په درېیو ورځو کې بشپړ شي.

د پاکستان دغه اقدام به شاوخوا ۸۰۰ هغه افغان محصلین اغېزمن کړي چې په دغه هېواد کې د طب په برخو کې زده‌ کړې کوي.

د ناروې د کډوالو شورا ریس وایي، پرافغانستان د طالبانو له بیا واکمنیدو وروسته هرځل چې افغانستان ته تللی، لیدلي یې دي چې په دې هیواد کې بشري وضعیت له پخوا لا خراب شوی دی. یان ایګلنډ نن چهارشنبې پر خپله ایکسپاڼه لیکلي چې د پنځم ځل لپاره بیا افغانستان ته تللی اولیدلي یې دي چې د خلکو د ژوند او اساسي حقونو وضعیت پرله پسې د خرابیدو په حال کې دی. د نوموړي په خبره که څه هم اوس په یوه امن افغانستان کې په آزاده توګه تګ راتګ ممکن دی خو بشري مرستې ورځ تربلې کمیږي او د اړتیاوو زیاتوالي ته په پام د مرستو بودجه کمه شوې ده.

یان ایګلنډ یوځل بیا د ناتو پرغړیو هیوادونو نیوکه وکړه او ویې ویل، کله چې دوی له افغانستانه وتل، ژمنه یې کړې وه چې د افغانستان خلک به هیرنکړي خو اوس موږ وینو چې دوی په حقیقت کې خپلې ژمنې هیرې کړې او د دې هیواد خلک یې بیخي له پامه غورځولې دي.

په منځني ختیځ کې د شخړو او د ایران او امریکا ترمنځ پریوبل د بریدونو له زیاتیدو سره په نړیوالو بازارونو کې د اومه تیلو د یوه بیرل بیه نژدې سل ډالرو ته رسیدلې ده.

په اسیايي بازارونو کې د برېنټ تېلو د یوه بیرل بیه ۹۹ ډالره او ۶۳ سېنټو او د امریکا د وېسټ ټېکزاس د انټرمیډیټ تېلو د یوه بیرل بیه هم نږدې ۹۵ ډالرو ته رسیدلې. دا په نږدې دوو میاشتو کې د تېلو تر ټولو لوړه بیه بلل کېږي.

د یمن د کورنۍ جګړې پراخوالی او د یمن د حوثیانو له‌ خوا د سعودي عربستان د انرژۍ پرتاسیساتو بریدونه په نړۍ کې د تیلو د بیو د پام وړزیاتوالي مهم لاملونه بلل کیږي.

د امریکا د پوځ مرکزي قومندانۍ سینټکام نن چهارشنبې اعلان وکړچې د ایران پنځه تیل وړونکې بیړۍ یې د عمان په خلیج کې ویجاړې کړې دي.

سینټکام په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې پربیړیو دغه بریدونه وروسته له هغې وشول چې سپاه پاسداران ځواکونو په تیرو دوو ورځو کې په بریدونو کې د امریکا د سمندري ځواک دوه بیړۍ په نښه کړې وې خو ورته زیان ندی رسیدلی. د خبرپاڼې له مخې امریکایي ځواکونو د عمان په خلیج کې «کاویز»، «چارمینار»، «هورایزن ۱» او «ریسکو» نومي ټانکرونه او د ایران د خارک ټاپو ته نږدې «دریا» ټانکرونه ویجاړ کړي دي.

د سینټکام په وینا د تیلو دغه ټانکرونه د ایران د تېلو د یوې څو میلیارد ډالري شبکې برخه وو چې ادعا کېږي د سپاه پاسداران انقلاب ځواکونو او په سیمه کې یې د هغوی د متحدینو لپاره مالي سرچینې برابرولې. ایران د دغو بریدونو په غبرګون کې په اردن کې د امریکا پوځي اډه په نښه کړې ده.

د اردن چارواکو په وینا، ایران تېره شپه د دې هیواد پر لور ۲۰ بالستیک توغندي توغولي وو چې د هوايي مدافعې سیسټمونو یې ۱۸ توغندي شنډ کړل، خو دوه نور پرهغو سیمو ولګیدل چې څوک پکې نه اوسي. په دغه بریدونو کې د مرګ ‌ژوبلې راپور نه دی ورکړل شوی.

په عین حال کې سپاه پاسداران ځواک ادعا کړې چې د امریکا پر دوو جنګي بېړیو او په اتو نورو تیل وړونکو بیړیو یې بریدونه کړي او درانه زیانونه یې ور اړولي دي. خو دغه ادعا تر اوسه په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې.

د افغانستان د خبریالانو مرکز په خوست کې د طالبانو د حکومت د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې له لوري د ۱۲ خبریالانو لنډمهاله نیول او د هغوی د کمرو ضبطول غندلي دي.

دغه مرکز د سې‌ شنبې په ورځ د «وږې په ۱۷مه» په یوه اعلامیه کې د سیمه‌‌ییزو سرچینو له قوله ویلي چې دغه خبریالان د سهار شاوخوا ۹:۳۰ بجې، د خوست ښار په دوهمه ناحیه کې د کتابونو د یوه نندارتون د خبري پوښښ پر مهال، د محتسبانو له لوري درول شوي، ورسره سپکاوی شوی او د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې ته انتقال شوي دي.

په اعلامیه کې ویل شوي چې خبریالان څو ساعته وروسته خوشې شوي، خو د انځورونو اخیستلو وسایل‌یې بېرته نه‌دي ورکړل شوي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز د خبریالانو د کاري وسایلو د ژر تر ژره بېرته ورسپارلو او له هغوی سره د سپکاوي چلند د پای ته رسولو غوښتنه کړې ده.

د خوست د والي دفتر د خبریالانو نیول رد کړي، خو منلې یې ده چې هغو خبریالانو ته چې د نندارتون خبري پوښښ‌یې کاوه، د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ملاتړې ادارې له لوري سپارښتنه شوې وه چې د ژوندیو موجوداتو عکسونه وانه‌خلي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز هم ویلي چې دغه اقدام د ژوندیو موجوداتو د انځورونو د خپرولو د ممنوعیت په چوکاټ کې شوی چې د ۱۴۰۳ کال له زمري میاشتې راهیسې عملي شوی او تر اوسه د هېواد د ۳۴ ولایتونو له ډلې په ۲۵ ولایتونو کې عملي کېږي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) د سواد زده‌کړې د نړیوالې ورځې په مناسبت ویلي چې په افغانستان کې ماشومان د زده‌کړو په برخه کې له جدي خنډونو سره مخ دي.

دغه بنسټ د سې‌ شنبې په ورځ د (وږې په ۱۷مه) په خپله اېکس‌پاڼه کې ټینګار کړی چې د سواد زده‌‌کړه د پوهې، فرصتونو او یوه خوندي راتلونکي ته د لاسرسي لاره هواروي او په زده‌‌کړو کې دوامداره پانګونه اړینه ده.

په همدې حال کې، د ملګرو ملتونو د ماشومانو د وجهي صندوق «یونیسف» مسؤل تاج‌‌الدین ایواله ویلي چې په افغانستان کې له هرو ۱۰ لس کلنو ماشومانو څخه ۹ یې د لوستلو لومړني مهارتونه نه‌دي زده کړي.

د دغه بنسټ د شمېرو له مخې، په تېرو پنځو کلونو کې شاوخوا ۲،۶ میلیونه نجونې د خپلو زده‌‌کړو د دوام له حق څخه محرومې شوې دي.

طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې له بیا واکمنېدو وروسته، نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځیو ته له تلو راګرځولي او هم‌یې د پوهنتونونو دروازې د هغوی پر مخ تړلې دي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) د سې ‌شنبې په ورځ د «وږې په ۱۷مه» په یوه راپور کې ویلي چې د بودجې کمښت په افغانستان کې د بشري مرستو د پوښښ کچه راټیټه کړې ده.

د راپور له مخې، په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان د بشري مرستو پروګرام د پلي کېدو لپاره ۱،۷۱ میلیارده ډالرو ته اړتیا ده، خو د اګسټ تر ۲۶مې یوازې ۵۰۹،۳ میلیونه ډالر چې د اړتیا ۲۹،۷ سلنه کېږي، برابر شوي دي.

اوچا وايي، د روان کال په لومړۍ نیمایي کې د بودجې کمښت د ځینو روغتیايي او خدماتي مرکزونو د تړل کېدو، د مرستو د درېدلو او د بشري مرستو د پوښښ د کمېدو لامل شوی دی.

دغه بنسټ خبرداری ورکړی چې که د بودجې کمښت دوام وکړي، د روان کال په دوهمه نیمایي کې به روغتیايي، د تغذیې، خوراکي مرستې او نور بشري خدمات لا ډېر کم شي.

ملګري ملتونه وايي، په ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۲۱،۹ میلیونه کسان په افغانستان کې بشري مرستو ته اړتیا لري.

د ۱۲ هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو چې بریتانیا، کاناډا او فرانسه هم په‌کې شامل دي، د سې ‌شنبې په ورځ د «وږي په ۱۷مه» اعلان وکړ چې د یهودي مېشت‌ځایونو له‌خوا د فلسطیني سیمو پر اوسېدونکو د بریدونو د زیاتېدو په غبرګون کې به په لوېدیځه غاړه کې له یهودي مېشت‌ځایونو سره پر سوداګرۍ محدودیتونه ولګوي.

د ډنمارک، فنلنډ، ایسلنډ، ایرلنډ، ناروې، پولنډ، پرتګال، هسپانیې او سویډن د بهرنیو چارو وزیرانو هم په یوه ګډه اعلامیه کې ویلي چې له دغو مېشت‌ځایونو سره د سوداګرۍ د محدودولو هوډ لري.

دغو هېوادونو ویلي چې د مېشت‌ځایونو پراختیا او د مېشت‌ځایونو د اوسېدونکو د تاوتریخوالي زیاتېدل، د دوو دولتونو حل‌لارې ته د رسېدو امکان کمزوری کوي.

دوی هغې طرحې ته اشاره کړې چې له مخې به‌یې اسرائیل او فلسطین د دوو جلا دولتونو په توګه یو د بل ترڅنګ په سوله کې ژوند کوي.

د اسرائیل د حکومت چارواکو له دغه ډول طرحې سره مخالفت کړی دی.

بریتانیا اعلان کړی چې په اشغال شویو سیمو کې له غیر قانوني مېشت‌ځایونو څخه به د مالونو واردات منع کړي او فرانسې هم ویلي چې له دغو مېشت‌ځایونو سره به سوداګري ودروي.

د اسرائیل چارواکو د دغو هېوادونو دغه اقدام غندلی دی.

د راپورونو له مخې، د لوېدیځې غاړې په مېشت‌ځایونو کې له ۵۰۰ زرو څخه ډېر یهودان ژوند کوي.

د اسرائیل د مالیې وزیر د «وږې په ۱۵مه» ویلي و چې د اسرائیل صدراعظم بنیامین نتانیاهو د لوېدیځې غاړې د ځینو هغو مېشت‌ځایونو د تخلیې امر کړی چې د اسرائیل د قوانینو له مخې غیر قانوني بلل کېږي.

د افغانستان کرکټ بورډ د سې‌ شنبې په ورځ د اکټوبر او نومبر میاشتو لپاره د کرکټ ملي لوبډلې د یو شمېر سیالیو مهالوېش اعلان کړ.

د کرکټ بورډ د اعلامیې له مخې، افغانستان به خپلې ټولې سیالۍ له بنګله‌دېش او زیمبابوې سره په متحده عربي اماراتو کې ترسره کړي.

لومړۍ لوبه له بنګله‌دېش سره ټېسټ لوبه ده چې د اکټوبر په نهمه پیلېږي.

له هغې وروسته به افغانستان، بنګله‌‌دېش او زیمبابوې د اکټوبر له ۱۷مې تر ۲۳مې پورې په درې ‌اړخیزو یو ورځنیو سیالیو کې له یو بل سره ولوبېږي او دوه غوره لوبډلې به پایلوبې ته ووځي.

افغانستان به بیا د اکټوبر له ۲۷مې د نومبر تر لومړۍ نېټې پورې د زیمبابوې پر وړاندې درې ۲۰ اوریزې سیالۍ ترسره کړي.

دواړه لوبډلې به وروسته په دوو ټېسټ سیالیو کې هم سره مخ شي چې لومړۍ یې د نومبر له ۵مې تر ۹مې او دوهمه‌یې د نومبر له ۱۳مې تر ۱۷مې پورې ترسره کېږي.

د افغانستان کرکټ بورډ اجرائیه رئیس نصیب خان ویلي چې دغه سیالۍ به د افغانستان لوبغاړو ته د لا ډېرې تجربې او سیالۍ کولو لپاره ښه فرصت برابر کړي.

د افغانستان کرکټ بورډ تر اوسه په متحده عربي اماراتو کې د دغو سیالیو د ترسره کېدو لوبغالی نه‌دی اعلان کړی.

د افغانستان د بشري حقوقو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکونکی وايي د طالبانو پرله پسې محدودیتونه، پالیسۍ او کړنې نه یوازې د افغانانو له حقونو څخه سرغړونه کوي، بلکې د هېواد ټولنیز جوړښت هم بدلوي.

ریچارد بینټ په جنیوا کې د ملګرو ملتونو د بشري حقوقو د شورا غونډې ته وویل چې د طالبانو ښوونیز نظام نجونې له زده‌کړو محروموي او هلکانو ته ایډیالوژیکه روزنه ورکوي.

د ښځو د حقوقو فعالې او د سیویکوس او پوهنې د بنسټ استازې وژمه توخۍ د ریچارد بینټ د رپوټ هرکلی وکړ.

هغې غونډې ته خپله وینا کې د شورا له غړو هیوادونو وغوښتل چې طالبانو سره له داسې تعامل څخه ډډه وکړي چې هغوی ته مشروعیت بښي یا د هغو لخوا "سیستماتیکه ځپنه" عادي ګڼي.

طالبانو په ۲۰۲۱ کال واک ته له ستنیدو وروسته له شپږم ټولګي پورته د نجونو په زده کړو بندیز لګولی دی او د پوهنتونونو دروازې یې هم د نجونو او ښځو په مخ تړلي دي.

دغه راز په دولتي ادارو کې هم د ښځو کار ډیر محدود شوی او په تګ راتګ یې هم محدودیتونه لګول شوي دي.