حماس د پنجشنبې په ورځ د دریو نورو اسراییلي برمته شویو او پنځه تایلنډي بندیانو د خوشې کولو پروسه پیل کړه، دا د دې میاشتې په پیل کې په غزه کې د اوربند له پیل راهیسې درېیم ځل دی چې بندیان په دې ډول خوشي کېږي. اسراییل تمه لري چې نور ۱۱۰ فلسطینیان هم خوشې کړي.

دا په داسې حال کې ده چې څو ورځې وړاندي د څلورو ښځینه اسراییلي برمته پوځیانو په بدل کې د اسراییل له خوا ۲۰۰ فلسطیني بندیان خوشې شول. په دې ډله کې هغه ۱۲۰ وسله وال هم شامل وو چې د وژونکو حملو په تور په دایمي حبس محکوم شوي وو.

فلسطیني او اسراییلي اسیران په غزه کې له حماس سره، چې امریکا او اروپايي ټولنه یې تروریستي ډله بولي، د اوربند د موافقې په اساس خوشې شول.

د قطر، مصر او متحدوایالتونو په منځګړتوب په غزه کې د شپږو اوونیو په مخه د اوربند د موافقې له مخې د اسیرانو پر تبادلې سربېره غزې ته د بشري مرستو د رسولو بهیر هم پیلېږي.

د افغانستان دبشري حقوقو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکونکي د مطبوعاتو د ازادۍ د نړیوالې ورځې په درشل کې، افغانستان کې د طالبانو له حکومت غوښتي چې ټول نیول شوي خبریالان بې له قید او شرطه سمدستي خوشې کړي.

ریچارد بینټ زیاتوي چې په افغانستان واکمن طالبان باید دا یقیني کړي څو د رسنیو کارکوونکي وکولای شي د بیان ازادۍ حق وکاروي او خپل کار پرته له وېرې، غچ اخیستنې، ځورونې او یا نیولو ترسره کړي.

نوموړي وايي واک ته د طالبانو له ستنیدو وروسته ، په افغانستان کې د مطبوعاتو ازادي په اندېښمن ډول کمه شوې ،خپلواکه راپور ورکونه اوس په جدي ډول محدوده شوې، او خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د محدودیت او سانسور په فضا کې د واکمنو ترکنټرول لاندې کارکوي.

د افغانستان له رسنیو د ملاتړ سازمان (AMSO) د وري په ۲۲مه وویل د طالبانو په زندان کې دخبریالانو، شکیب احمد نظري، بشیر هاتف او حمید فرهادي روحي او رواني وضعیت ښه نه دی.

بلخوا د بې پولې خبریالانو نړیوال سازمان وایي، افغانستان یو ځل بیا د مطبوعاتو د ازادۍ سږني شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو په کتار کې ۱۷۵ یم ځای کې راغلی.

د مطبوعاتو د ازادۍ نړیواله ورځ هرکال د مې په ۳ لمانځل کیږي.

سږکال یونیسکو په دې مناسبت د مې په ۴مه “د سولې په لور د راتلونکې د جوړولو” تر عنوان لاندې د زامبیا پلازمینه لوساکا کې یو انلاین او حضوري کنفرانس تنظیم کړی دی.

افغانستان کې د طالبانو حکومت دمهاجرینو ستونزو ته د رسیدنې عالي کمیسیون رپوټ ورکوي چې پرون څه دپاسه زر کورنۍ چې ۵۳۵۵ غړي لري دهیواد د بیلابیلو بندرونو له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.

رپوټ زیاتوي چې لدې جملې ۷۳۹ کورنۍ خپلو اصلي ولایتونو ته لیږدول شوي او سلګونو کورنیو سره نقدې مرستې شوي او سیمکارټونه هم ورکړل شوي دي.

بلخوا د پناه غوښتوکو لپاره د ملګرو ملتونو ستره کمشنرۍ UNHCR وايي له ۲۰۲۳ کال راهیسې ۵.۴ ملیونه افغانان له ګاونډیو هیوادونو افغانستان ته ستانه شوي دي.

پخواني ولسمشر حامد کرزي او د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد له طالبانو غوښتي چې له شپږم ټولګي ورپورته د نجونو ښوونځي پرانیزي.

دغو دواړو پخوانیو چارواکو دا غوښتنه د یونیسف د وروستي راپور په تړاو کړې ده.

یونیسف ویلي دي چې افغانستان به تر دوه زره دیرشم کال پورې له شل زره زیاتو ښځینه ښوونکو او له پنځو زرو ډيرو روغتیایي کارکوونکو له کمښت سره مخامخ شي.

یونیسف څرګندوي چې که د نجونو ښوونځي له شپږم ټولګي ورپورته راتلونکي څلور کلونه بند پاتې شي له تعلیمه د محرومو شویو نجونو شمیر به له دوه میلیونه څخه ډیر شي.

حامد کرزي په ایکسپاڼه کې د پنجشنبې په ورځ ولیکل چې د افغان نجونو پر زده کړو دوامداره بندیز به د افغانستان د اړتیاو د زیاتیدو سبب شي او پر بهرنیو هیوادو به د افغانانو تکیه زیاته کړي.

زلمي خلیلزاد بیا دا مساله د سوالونو په ډول په ایکسپاڼه کې د پنجشنبې په ورځ مطرح کړې ده او لیکلي یې دي چې د طالبانو حکومت د دې بندیزونو له راتلونکې خبر دي؟ طالبان د ستونزې د حل لپاره کوم تدابیر لري؟ او که هیڅ پلان نه لري نو فکر کوئ چې د افغانستان راتلونکې به څرنګه وي؟.

د طالبانو د هوا پېژندنې ادارې د افغانستان په ۱۷ ولایتونو کې د درنو بارانونو او سیلابونو خبرداری ورکړی دی.

د دې ادارې په وینا، بغلان، سمنګان، تخار، بدخشان، ننګرهار، میدان وردګ، لوګر، پکتیا، خوست، بلخ، سرپل، فاریاب، بادغیس، غور، دایکندي، بامیان او پروان به د جمعې په ورځ د درنو بارانونو او سیلابونو شاهد وي.

په مختلفو ځایونو کې د ۱۰ او ۲۵ ملي مترو ترمنځ د باران اټکل کیږي.

په کابل کې د پنجشنبې په ورځ د اندام جوړونې سیالۍ ترسره شوې. په دې لوبو کې په بیلابیلو وزنونو کې اته نوي لوبغاړو برخه واخیسته.

مسوولینو ویلي دي چې دا سیالۍ د دې لپاره ترسره شوې چې د دوی له ډلې به غوره کسان د کابل منتخب ټیم ته انتخاب شي.

د بدخشان د سرو زرو د استخراج پرمهال پنځه تنه مړه شوې دي.

په بدخشان کې د طالبانو د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې رییس مولوي محمد اکرم اکبري وویل چې د شهر بزرګ ولسوالي په پستاو سیمه کې د پنجشنبې په سهار د یوې غونډۍ د ښوویدو له امله پنځو ګارګرانو خپل ژوند له لاسه ورکړ.

د خبر له مخې یوشمیر کسان لاهم تري تم دي.

په سیمه کې خلکو د سرو زرو د استخراج لپاره په ابتدایي وسایلو تونلونه جوړ کړي دی چې تر دې مخکې هم د همدې خاورینو تونلونو د ړنګیدو له امله کارګرانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.

د ملګرو ملتو سرمنشي خبرداری ورکړ چې د هرمز تنګي د بندیدو ادامه نړیوال اقتصاد ځپي.

انتونیو ګوتیرش د پنجشنبې په ورځ وویل چې په منځني ختیځ کې دوامداره کړکېچ به د کیمیاوي سرې د کمبود سبب شي او ښایي پنځه څلویښت میلیونه خلک په نړۍ کې د قحطۍ له خطر سره مخامخ کړي.

د ملګرو ملتو سرمنشي زیاته کړه، که چیرته د هرمز تنګي دا نن هم پرانیستل شي، د اکمالاتي سیستم د بیا رغاونې لپاره میاشتې پکار دي چې دا چاره به د اقتصادي رکود باعث شي او بیې به لوړې شي.

د فبروري له اته ویشتمې راوروسته چې له ایران سره د اسراییل او امریکا جګړه پيل شوه، ایران هرمز تنګي بنده کړه او په سیمه کې بیړیو ته اجازه نه ورکوي چې له دې لارې تیرې شي.

د تېلو بیه وروسته له هغه په کم‌ساري ډول لوړه شوه چې د امریکا ولسمشر اعلان وکړ، د ایران سمندري محاصره ښايي تر هغې دوام وکړي چې یوې هوکړې ته ورسېږي. د دې خبر تر خپرېدو وروسته د هر بېرل تېلو بیه ۱۲۶ ډالرو ته ورسېده.

دا له ۲۰۲۲ کال راهیسې په نړیوالو بازارونو کې د تېلو تر ټولو لوړه بیه ده. هغه مهال چې روسیې پر اوکراین یرغل وکړ، د برنت تېلو بیه له ۱۲۰ ډالرو واوښته او د لنډ مهال لپاره ۱۳۹ ډالرو ته هم ورسېده.

اوس، د امریکا او اسراییلو له خوا له ایران سره د جګړې له پیلېدو شاوخوا دوه میاشتې وروسته، د چهارشنبې په ورځ (د ثور ۹مه)، د ډونالډ ټرمپ له څرګندونو سره سم چې د ایران سمندري محاصره ښايي اوږده شي، د برنت تېلو بیه په ۲۴ ساعتونو کې ۱۳ سلنه لوړه شوه.

د چهارشنبې د ورځې تر غرمې وروسته، د جون میاشتې لپاره د برنت هر بېرل تېل د ۵.۱۶ سلنې په زیاتوالي ۱۱۷ ډالرو ته ورسېدل، چې دا هم د وروستي نازک اوربند له اعلان وروسته تر ټولو لوړه کچه بلل کېږي.

د بې پولې خبریالانو ټولنې په خپل تازه راپور کې ویلي چې افغانستان د ۲۰۲۶ کال د رسنیو د ازادۍ په نړیوال شاخص کې د ۱۸۰ هېوادونو په منځ کې ۱۷۵م ځای لري.

یاد بنسټ د رسنیو ازادي د پنځو شاخصونو—سیاسي، اقتصادي، حقوقي، ټولنیز او امنیتي—له مخې ارزوي. په سیاسي شاخص کې، چې پر رسنیو د حکومت د نفوذ او د تحریري خپلواکۍ کچه سنجوي، افغانستان په ۲۰۲۶ کال کې ۱۵۸م ځای خپل کړی، چې دا د تېر کال د ۱۶۳م ځای پرتله یو څه ښه والی ښيي، خو لا هم پر رسنیو د سخت کنټرول څرګندونه کوي.

د امریکا ولسمشر، له اوپک څخه د متحده عربي اماراتو د وتلو د پرېکړې هرکلی وکړ.

ډونالډ ترمپ په یوه خبري ناسته کې ویلي: «زما په اند دا ډېره ښه پرېکړه ده. محمد بن زاید آل نهیان ډېر هوښیار دی او ښايي غوښتل یې خپله لاره غوره کړي.»

ټرمپ زیاته کړې چې باور لري دا بدلون به په پای کې د پیټرولو، تېلو او نورو شیانو د بیو په راټیټولو کې مرسته وکړي.

متحده عربي اماراتو د سې‌شنبې په ورځ اعلان وکړ چې د همدې اوونۍ له جمعې څخه به له اوپک او اوپک پلس څخه ووځي. کارپوهان دا پرېکړه ډېره ناڅاپي نه بولي، ځکه د اماراتو د تېلو د تولید وړتیا تر هغې اندازې لوړه ده چې اوپک ورته ټاکلې ده.

ټرمپ همداراز ویلي چې د اماراتو دا پرېکړه ښايي اوپک ته ستونزې جوړې کړي.