د بشري حقونو د څار ادارې فریډم هاوس په خپل کلني راپور کې چې نن یې خپور کړ ویلي دي چې په دوه زره درویشتم کال کې د نړۍ په دوه پنځوس هیوادونو کې سیاسي او مدني ازادۍ کمې شوې دي.

دې ادارې په خپل راپور کې د نړۍ اووه شپيته هېوادونه د سیاسي او د مدني ازادیو په لړ کې ازاد نه دې بللي او څرګندوي چې په دغو هېوادونو کې پنځلس داسې دي چې سیاسي او اجتماعي حقوق پکې تر ټولو په بد حال کې دي.

د سرچینې د ارزونو له مخې، په دغو هېوادونو کې یو هم افغانستان دی.

د فریډم هاوس په کلني راپور کې د افغانستان په اړه د مذهبي ازادیو نقض ته هم اشاره شوې ده او په راپور کې یې راغلي چې طالبانو د پوهنتونونو له کتابخانو هغه کتابونه چې د دوی په حساب له سني اسلام سره سم نه دي، غونډ کړي دي.

د فریډم هاوس په راپور کې پر دې هم اعتراض شوی دی چې په افغانستان کې شیعه له دې راګرځول شوې دي چې په علني ډول خپل مذهبي مراسم ترسره کړي.

ویل شوي چې همداراز د هندوانو د مذهبي مراسمو مخه نیول شوې ده.

فريډم هاوس لیکي چې دوه زره درویشتم، پرله پسې اتلسم کال دی چې په نړۍ کې ازادۍ پکې په کمیدو دي.

د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ یي د چهارشنبې په ورځ له خپل عربستاني او اماراتي سیالانو سره په خبرو کې ویلي، چین منځني ختیځ ته یو ځانګړی استازی لیږي چې د منځګړیتوب لپاره اقدام وکړي.

د چین د بهرنیو چارو وزارت پر ایران د اسراییل او امریکا د بریدونو په پنځمه ورځ دغه څرګندونې په یوه خبرپاڼه کې کړې دي.

د چین د بهرنیو چارو وزیر له دغو عرب چارواکو سره په خبرو کې د هغوی له زغمه مننه کړې او ویلي یې دي چې ملکیان باید خوندي شي او د انرژۍ د تاسیساتو په ګډون پر ملکي اهدافو بریدونه ونه شي.

چین د خپلو تېلو زیاته اندازه له منځني ختیځه تامینوي.

دا په داسې حال کې ده چې د انرژۍ د بازار د تحلیل شرکت کپلر وایي، په هرموز تنګي کې د تیلو د بیړیو تګ راتګ ۹۰ په سلو کې کم شوی دی.

د طالبانو د حکومت ستره محکمه وایي، د چهارشنبې په ورځ ( د کب ۱۳مه) په څلورو ولایتونو کې ۷ کسان په دورو ووهل شول.

سترې محکمې پر خپله ایکس پاڼه لیکلي چې دوه تنه په بغلان، یو کس په بلخ، درې تنه په هرات او یو تن په ارزګان کې په دورو ووهل شو.

وړاندې راغلي چې دغه کسان د خبرپاڼې په ټکو ( د نامشروع اړیکو) او ( له کوره د تیښتې) په تور وهل شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو کارپوهانو د سه شنبې په ورځ خبرداری ورکړ چې په عام محضر کې د طالبانو له خوا بدني سزاوې ، د نړیوالو بشري حقونو نقض دی.

د طالبانو حکومت بیا وایي، دغه سزاوې د اسلامي شریعت په رڼا کې عملي کیږي.

د ملګرو ملتونو کارپوهانو د طالبانو د سترې محکمې د معلوماتو له مخې لیکلي چې تېر ۲۰۲۵ کال کې څه باندې ۱۱ سوه کسان په دورو وهل شوي چې ۱۷۰ په کې ښځې دي.

د کریکټ په شل اوریز نړیوال جام کې نن هند او انګلستان د دغه جام دویمه نیمه پایلوبه کې سره مخامخ کیږي.

دا لوبه د کابل په وخت ماښام شپږ بجې د ممبي په کریکټ لوبغالي کې ترسره کیږي.

د دغه جام په لومړنۍ نیمه پایلوبه کې پرون نیوزلنډ او جنوبي افریقا سره مخامخ و چې لوبه نیوزلنډ په ۹ ویکټو وګټله او پایلوبې ته یې لار پیدا کړه.

پایلوبه راتلونکې یکشنې د مارچ اتمه ترسره کیږي.

د افغانستان لپاره د روسیې ځانګړی استازی ضمیر کابلوف وايي، د افغانستان او پاکستان ستونزې باید د خبرو اترو او ډيپلوماسۍ له لارې هوارې شي.

کابلوف دغه څرګندونې د چهارشنبې په ورځ ( د کب ۱۳مه) په مسکو کې د طالبانو د حکومت له سفیر ګل حسن حسن سره د کتنې پر مهال وکړې.

په مسکو کې افغان سفارت پر خپله ایکس پاڼه لیکلي چې کابلوف وروستۍ شخړې د اندیښنې وړ بللي او زیاته کړې ده چې هېواد یې د افغانستان او پاکستان ترمنځ منځګړیتوب ته چمتو دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په کابل کې د چین له سفیر سره پر همدې موضوع خبرې کړي، خو جزییات یې روښان نه دي.

بل لورته د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان وایي، هیواد یې چمتو دی چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د شخړو د پای ته رسولو لپاره د اوربند د بیا ټینګیدو په هڅو کې برخه واخلي.

اردوغان د پاکستان له صدر اعظم شهباز شریف سره په ټیلفوني خبرو کې دا چمتوالی څرګند کړی.

د افغانستان او پاکستان ترمنځ شخړه یوه اونۍ وړاندې هغه وخت ونښته چې د طالبانو حکومت د ډیورند کرښې هغې غاړې ته پر پاکستاني پوستو ( غچ اخیستونکي) بریدونه پيل کړل.

د طالبانو د حکومت دفاع وزارت ادعا کړې چې د کندهار د ۲۰۵ البدر قول اردو ځواکونو په سیمه کې د پاکستان د امنیتي ځواکونو ۷ پوستې نیولې دي.
د دې وزارت ویاند عنایت ‌الله خوارزمي نن چهارشنبې په خپله ایکسپاڼه کې دغه راز ادعا وکړه چې دغو ځواکونو بیګا شپه د پاکستان لسګونه سرتېري وژلي او ټپیان کړي دي.
تر اوسه د طالبانو دا ادعا د خپلواکو سرچینو له خوا نه ده تأیید شوې او د پاکستان چارواکو هم په دې اړه کومه تبصره نه ده کړې.
خو تردې مخکې پاکستاني چارواکو هم ورته ادعا کړې وه چې ګواکې د دواړو غاړو تر منځ په نښتو کې یې طالبانو ته مرګ ژوبله اړولې ده.

د ملګرو ملتونو کارپوهانو د سې شنبې په ورځ خبرداری ورکړ چې په افغانستان کې د طالبانو لخوا د عدلي پرېکړو پر اساس په عام محضر کې خلکو ته د فزیکي سزاګانو زیاتوالی د نړیوالو بشري حقونو له قانون څخه سرغړونه ده.

دغو کارپوهانو وویل: "فزیکي سزا د انساني کرامت او بدني سلامتیا خلاف جرم دی او شډیډ ډول یې کیدای شي ظالمانه، غیرانساني یا د سپکاوی وړسزا او شکنجه وبلل شي او باید هغه سمدستي ودرول شي." د طالبانو حکومت تل ټینګار کړی چې دا سزاګانې د اسلامي شریعت له مخې تطبیقېږي.

په هغه بیان کې چې د ملګروملتونو په ویبپاڼه کې خپورشوی ویل شوي، له ۲۰۲۱ کال راهیسې چې طالبان په افغانستان کې بیا وک ته رسیدلي، یوازې په ۲۰۲۵ کال کې د تیرو ټولو کلونو په پرتله په دې هیواد کې ډیر نارینه او ښځینه په عام محضر کې په دُرو وهل شوي دي. د دغو کارپوهانو په خبره نښې ښيي چې په ۲۰۲۶ کال کې به د دغو سزاګانو عملی کول لا زیات شي.

د ملګروملتونو د کارپوهانو په وینا په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو د محکمو د شمیرو له مخې لږترلږه ۱۱۱۰ کسان، چې ۹۴۰ یې نارینه او ۱۷۰ یې ښځې وې، په عام محضرکې په دُرو وهل شوي چې دا د ۲۰۲۴ کال پرتله نژدې دوه چنده زیاتې دي.

دغو کارپوهانو خبرداری ورکړ چې د طالبانو د محاکمو نوي جزایي مقررات چې د ۲۰۲۶ کال په جنوري کې خپاره شوي، کولای شي، د دا ډول غیرقانوني سزاګانو عملي کول لا زیات کړي.

د ملګروملتونو کارپوهانو له نړیوالې ټولنې غوښتي چې بايد په افغانستان کې د بشري حقونو د بحران په اړه پیاوړی غږ اوچت کړي او زیاتوي په دې غوښتنه کې باید د یوې عادلانه قانوني پروسي یقیني کول او د بدني سزاګانو او د اعدام پربشپړ بندولو ټینګار شامل وي.

د امریکا مرکزي قومندانۍ سینټکام وایي، ځواکونو یې تر اوسه د یوه اوبتل په ګډون د ایران ۱۷ بېړۍ له منځه وړي او نږدې دوه زره هدفونه یې په ایران کې په نښه کړي دي. د سینټکام قومندان برد کوپرد سې شنبې په ورځ د مارچ په دریمه په خپله ایکسپاڼه کې په یوه ویډیویي پیغام کې وویل : " نن ورځ حتی یوه ایراني بېړۍ هم په فارس خلیج، هرمز تنګي او عمان خلیج کې په حرکت کې نه ده."

نوموړي زیاته کړه چې په دې عملیاتو کې له ۵۰ زرو څخه زیات پوځیان، ۲۰۰ جنګي الوتکې، دوه الوتکه وړونکې بېړۍ او امریکایي بم غورځوونکې الوتکې برخه لري او نور پوځي تجهیزات او ځواکونه هم سیمې ته د رسېدو په حال کې دي.

کوپر همدارنګه وویل چې امریکا او اسرائیل تر اوسه پرایران دوه چنده د هغو بریدونو ترسره کړي چې امریکا په ۲۰۰۳ کال کې پر عراق د یرغل په پیل کې کړي و.

په عین حال کې د قطر دفاع وزارت د سې شنبې په ورځ اعلان وکړ چې د ایران یو بالستیک توغندی ، په قطر کې د العدید پر پوځي اډې ولګېد. دا اډه په منځني ختیځ کې د امریکا تر ټولو لویه پوځي اډه بلل کېږي.

د وزارت په اعلامیه کې ویل شوي چې د ایران له لوري د توغول شویودوو بالستیک توغندیو یویې د هوايي مدافعې سیستمونو شنډ کړی خو بل ترې تیرشوی او پردې اډې لګیدلی. د وزارت په وینا په دې پیښه کې چاته ځاني زیان ندی اوښتی.

ایران تېر کال هم پرخپل اټومي تاسیساتو د امریکا د بریدونو په ځواب کې دا اډه په نښه کړې وه.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي، ایران ته به په راتلونکو ورځو کې سخت ګوزار ورکړل شي.

ټرمپ د سې شنبې په ورځ د مارچ په ۳مه په سپینه ماڼۍ کې د جرمني له صدراعظم فریدریخ میرڅ سره د کتنې په مهال وویل: "لوی او پراخ بریدونه همدا اوس روان دي."

هغه خبرداری ورکړ: "دوی (ایران) نور هوايي دفاع نه لري، نور هېڅ ډول د کشف سیستمونه هم نه لري، نوهغوی به ډیرسخت زیان وویني."

ټرمپ همدارنګه یو ځل بیا ټینګار وکړ چې د ایران د ستر مشرعلي خامنه یي په ګډون د ایران د مشرتابه ډېری غړي د امریکا او اسرائیل په بریدونو کې وژل شوي چې دې کار رژیم له یوه نامعلوم برخلیک سره مخامخ کړی دی.

هغه وویل: "ډېری هغه کسان چې زموږ په پام کې وو، وژل شوي دي. اوس بله ډله شته چې د راپورونو له مخې ښايي هغوی هم وژل شوي وي."

د برېتانیا حکومت د سې شنبې په ورځ د مارچ په ۳مه اعلان وکړ چې له دې وروسته به د افغانستان، کامرون، میانمار او سوډان اتباعو ته د زده کړو وېزې ورکول بند کړي او افغانانو ته به د کار وېزې هم ودرول شي. دا پرېکړه د پناه غوښتونکو پر وړاندې د بریتانیا د حکومت د سخت دریځۍ د سیاستونو د یوې برخې په توګه شوې ده.

د کورنیو چارو وزارت وویل چې له دغو هېوادونو څخه د محصلینو له خوا د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه ډېر زیات شوي او له ۲۰۲۱ کال راهیسې نږدې ۱۳۵زره پناه غوښتونکي له قانوني لارو بریتانیا ته داخل شوي دي. د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود په یوه اعلامیه کې وویل: "برېتانیا به تل هغو خلکو ته پناه ورکړي چې له جګړې او ځورونې تښتي، خو زموږ د وېزو له سیستم څخه باید ناوړه ګټه وانخیستل شي."هغې زیاته کړه: "له همدې امله زه دا بې ‌سارې پریکړه کوم چې پرهغو اتباعووېزې ودروم چې غواړي زموږ له سخاوت څخه ناوړه استفاده وکړي."

د کورنیو چارو وزارت وویل چې د افغانستان په ګډون د دغو څلورو هیوادونو د محصلینو له خوا د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ له څه باندې ۴۷۰ سلنه زیات شوي او زیاته کړې یې ده چې که څه هم حکومت د ۲۰۲۵ کال په اوږدو کې د محصلینو له خوا شل سلنه پناه غوښتنلیکونه ردکړي خو لا هم نورو اقداماتو ته اړتیا ده، ځکه هغه کسان چې د زده کړو په وېزو بریتانیا ته راځي، لا هم د ټول سیسټم د پناه غوښتنو ۱۳ سلنه جوړوي.

د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان وایي، هیواد یې چمتودي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د شخړو د پای ته رسولو لپاره د اوربند د بیا ټینګیدو په هڅو کې برخه واخلي. د رسنیو د راپورونو له مخې د ترکیې ولسمشرد سې شنبې په ورځ د مارچ په دریمه د پاکستان له صدراعظم شهباز شریف سره په ټیلفوني خبرو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د کړکیچ او په منځني ختیځ کې د روانې جګړې په اړه خبرې وکړې.

د پاکستان له صدراعظم سره په خبرو کې اردوغان په هغه هیواد کې وروستي ترویستي بریدونه په کلکه وغندل او د ترهګرۍ په وړاندې مبارزه کې یې د خپل هیواد پرملاتړبیا ټینګار وکړ.

انقرې مخکې هم د اسلام ‌اباد او کابل ترمنځ د اوربند په ټینګیدو کې مرسته کړې او څو ځلې یې د دواړو هیوادونو د پلاوو ترمنځ د خبرو کوربه توب کړی و.

اردوغان همدارنګه په منځني ختیځ کې د روانې جګړې په اړه چې پرایران د اسراییل او امریکا له لوري د تیرې شنبې له بریدونو وروسته پیل شوې، د ډیپلوماتیکو هڅو د بیا پیلیدو پراړتیا ټینګاروکړ.