د طالبانو له طبیعي پېښو سره د مبارزې ملي اداره وایي، په هرات او ګاونډیو ولایتونو کې د زلزلې له امله د مړو شمېر ۲۴۴۵ ته رسېدلی دی.

تر ټولو ډېره اغېزمنه شوې سیمه د هرات د زنده جان ولسوالي ده، چې ۱۳ کلي پکې په بشپړه توګه ویجاړ شوي دي.

د نورصفا په نوم د همغږۍ او رغونې مرستندویه موسسې چې له زیانمن شویو سره د مرستو لپاره سیمې ته تللې، ویلي چې ډیره مرګ ژوبله ښځو او ماشومانو ته رسیدلې.

د دې موسسې یوه کارکونکي فتاح فطرت ازادي راډیو ته وویل:

"موږ ولیدل چې ډیره مرګ ژوبله ماشومانواو ښځو ته رسیدلې ځکه زلزله په ورځ کې شوې او ځوانان اوسړیان پرکارونو بوخت وو."

د هرات د حوزوي روغتون د اورتوپیدۍ د څانګې یوه ډاکټرقاسم سادات ازادي راډیو ته وویل، چې د دغې پیښې د مړو او ټپیانو له اویا سلنه زیات یې ښځې او ماشومان دي.

د هرات په زلزله ځپلې سیمه کې نن درېیمه ورځ هم داسې مهال د زلزلې سخت ټکانونه احساس شوي چې تر خاورو لاندې د احتمالي بندو پاته شویو کسانو د ژغورنې عملیات دوام لري.

د اسوشیتید پریس خبري اژانس د راپورله مخې په سیمه کې عام خلک هم په بېلونو او نورو وسیلو د خاورو د لرې کېدو هڅې کوي.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ ادارې اوچا ویلي، د شنبې ورځې زلزلې د هرات په لویدیځ کې د یولسو کلیو ټول کورونه ویجاړ کړي دي.

بل لورته د طالبانو د حکومت د ریس الوزرا د اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر په مشرۍ یو پلاوی نن هرات ته تللی چې زیانمنې شوې سیمې له نژدې وګوري.

د طالبانو حکومت ویلي، د دغه پلاوي د سفر هدف د بیړنیو مرستو رسول او د مرستو له عادلانه ویشه ډاډ ترلاسه کول دي.

د افغانستان لپاره د اروپايي اتحادیې ځانګړي استازي، ژیل برتران، د خپلې دندې له پای ته رسېدو سره ویلي چې تر بل هر وخت اوس دې باور ته رسېدلی چې د افغانستان د ټولنې د ټولو قشرونو ترمنځ خبرې اترې د دې هېواد لپاره یوازینۍ لار ده.

هغه د پنجشنبې په ورځ په خپله ایکسپاڼه وویل چې افغانې ښځې او ځوانان د هېواد د راتلونکي په جوړولو کې مهم رول لري.

برتران زیاته کړې چې افغانستان د اروپا لپاره اهمیت لري او د دغه هېواد په اړه د اروپايي ټولنې تګلاره له طالبانو سره د اړیکو د عادي کولو یا د هغوی د رسمیت پیژندنې په معنا نه ده.

پاکستاني رسنۍ راپور ورکوي چې د لاهور عالي محکمې د پاکستان د طبي شورا هغه پرېکړه ځنډولې چې له مخې یې افغان طبي محصلان باید خپل هېواد ته ستانه شي.

د جیو نیوز د راپور له مخې، دا حکم نن د یو شمېر افغان محصلانو د عریضې له ارزونې وروسته صادر شوی دی.

د پاکستان طبی شورا تیره دوشنبې افغان محصلان په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د زده‌کړو له دوام څخه منع کړل.

شورا وايي چې دا پرېکړه د پاکستان د ملي پالیسۍ پر بنسټ شوې چې د طب په څېر حساسو مسلکي څانګو څخه د ټولو افغانانو ایستل اړین بولي.

دا پرېکړه د بښنې د نړیوال سازمان او د پاکستان د بشري حقوقو د کمېسیون په ګډون له پراخو غبرګونونو سره مخ شوې ده.

شاوخوا ۸۰۰ افغان محصلان په پاکستان کې په طبي څانګو کې زده‌کړې کوي.

د ناروی د کډوالو د شورا مشر،په هغه څه نیوکه کوي چې دی یې د افغان نجونو او ښځو د حقوقو په غوښتنه او د بشري مرستو په قطع کولو کې د هیوادونو "ریا کاري" بولي.

یان ایګلاند کابل کې د فرانسې خبري اژانس سره مرکه کې ویلي چې دوی هم د افغان نجونو او ښځو د زده کړو لپاره غوښتنه کوي خو په ټکو یې دا "ریا کاري" ده چې یو څوک له افغانستانه بهر په اروپايي پلازمینو کې په یوه سیمینار کې دا غوښتنه وکړي او په عین حال کې په افغان نجونو او حتی د ابتدايي ښوونځیو په نجونو مرستې بندې کړي.

افغانستان کې د طالبانو حکومت له شپږم ټولګي پورته د نجونو په زده کړو او تحصیلاتو بندیز لګولی دی.

په ۲۰۲۱ کال واک ته د طالبانو له ستنیدو وروسته افغانستان سره نړیوالې مرستې ډیرې کمې شوي دي او ملګري ملتونه وايی د تیرې اګست میاشتې ترپایه یې د ژوند ژغورونکو مرستو لپاره د مالي ملاتړ یوازې ۳۰ سلنه ترلاسه کړې ده.

د ناروې د کډوالو شورا د ښځو په شمول په افغانستان کې شاوخوا ۴۰۰ کارکونکي لري او له زیانګالو خلکو سره د خوړو ، زده کړو او سرپناه په برخو کې مرستې کوي.

ښاغلی ایګلاند وايي د بودجې د کموالي له امله دغه خیریه موسسه اړشوې چې د ښځو او ښځینه معلمینو په شمول خپل یو شمیر مرستندوی کارکونکې له دندو ګوښه کړي.

نن د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو ۲۵ کاله پوره کېږي.

دغو بریدونو چې په امریکا کې شاوخوا ۳ زره ملکي وګړي په‌کې ووژل شول د دغه هېواد تاریخ‌یې بدل کړ.

له نن ۲۵ کاله وړاندې د څلورو تښتول شویو مسافر وړونکو الوتکو په وسیله د نیویارک ښار په مرکز کې د نړیوالې سوداګرۍ دوه برجونه او په واشنګټن کې د امریکا د دفاع وزارت (پنټاګون) ودانۍ په نښه شول.

یوه بله الوتکه هم له دې مخکې چې خپل هدف ته ورسېږي، په پنسلوانیا کې راوغورځول شوه.

د دغو بریدونو په پایله کې ټول مسافر او په ودانیو کې زرګونه امریکايي وګړي ووژل شول.

په دغو بریدونو کې د القاعدې شبکې ۱۹ غړو لاس درلود چې ۱۵ تنه‌یې د سعودي عربستان اتباع و.

امریکا د دغو بریدونو مسؤله د ترهګرې ډلې القاعده وبلله.

په هغه وخت کې د دې ډلې مشر اسامه بن لادن په افغانستان کې د طالبانو د هغه مهال د حکومت تر ملاتړ لاندې اوسېده.

امریکا ته د اسامه بن لادن د سپارلو په اړه د طالبانو مخالفت د دې لامل شو چې د هغه مهال د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش، د نړیوالې ټولنې په ملاتړ، په افغانستان کې پر طالبانو د پراخو بریدونو پلان جوړ کړي.

د امریکا په مشرۍ پوځي عملیاتو د طالبانو پنځه کلن رژیم نسکور کړ، خو اسامه بن لادن چې څو کاله پټ و د کلونو لپاره بالاخره د ۲۰۱۱ کال د مې په دوهمه نېټه د پاکستان په ایبټ اباد سیمه کې د امریکايي ځواکونو له‌خوا ووژل شو.

د طالبانو حکومت د ریاست‌الوزرا مرستیال عبدالسلام حنفي د اوبو د سرچینو د مدیریت په یوه غونډه کې د اوبو د مسؤلانه کارونې، د اوبو د ضایع کېدو په مخنیوي او د بندونو د جوړولو د بهیر پر چټکتیا ټینګار کړی دی.

د طالبانو تر کنټرول لاندې د باختر دولتي خبري اژانس راپور چې د دغو اقداماتو هدف د ښاریانو لپاره د اوبو دوامدار تأمین او د هېواد د اوبو د امنیت پیاوړتیا ده.

د طالبانو دغه پرېکړه په داسې وخت کې شوې چې د بریتانیا د ژغورنې نړیوالې کمېټې (ای ار سي یو کې) ویلي، ښايي کابل تر ۲۰۳۰ کال پورې لومړنی عصري ښار شي چې اوبه‌یې ختمېږي.

په همدې حال کې، د کابل یو شمېر اوسېدونکو ازادي راډیو ته ویلي چې د ځمکې لاندې اوبه تر دې کچې ټیټې شوي چې ان ځینې ژورې څاه‌ګانې هم نورې کافي اوبه نه‌لري.

د سره صلیب نړیوالې کمېټې هم په ۲۰۲۵ کال کې په یوه راپور کې خبرداری ورکړی و چې افغانستان د اوبو له کمښت سره مخ دی او شاوخوا ۳۳ میلیونه کسان په دغه هېواد کې د اړتیا وړ اوبو ته کافي لاسرسی نه‌لري.

د ناروې د کډوالو شورا مشر یان ایګلنډ وايي، له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته زرګونه راستنې شوې کورنۍ په راتلونکي ژمي کې بیړنۍ سرپناه او بشري مرستو ته اړتیا لري، خو اکثرو یې تر اوسه هېڅ ډول بشري مرسته نه ده ترلاسه کړې.

ایګلنډ ویلي، په تېرو درېیو کلونو کې شاوخوا ۶ میلیونه کسان له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته ستانه شوي دي. د نوموړي په وینا، ډېری راستانه شوي کسان له لږو امکاناتو یا تش لاس بېرته راغلي او اوس د استوګنې او کار موندلو جدي ستونزې لري.

هغه زیاته کړې چې د افغانستان مرسته کوونکي هېوادونه هم کم شوي دي. د ملګرو ملتونو د کډوالو لویې کمېشنرۍ هم په تېرو درېیو کلونو کې د شاوخوا شپږ میلیونه افغان کډوالو راستنېدل بې‌ساری بللي دي.

افغان فزیک‌پوه او څېړونکي طاهر شاران د کاناډا د شاهي ټولنې د دایمي یا تل‌عمري غړي په توګه غوره شوی دی.

هغه له ۲۰۱۸ څخه تر ۲۰۲۱ کال پورې د افغانستان د اتومي انرژۍ د عالي کمېسیون د رئیس په توګه هم دنده ترسره کړې ده.

شاران بي‌بي‌سي ته ویلي چې د دې معتبرې ټولنې غړیتوب د افغان کډوالې ټولنې بریا ده او دغه ویاړ یې د افغانستان خلکو، په ځانګړي ډول ښځو او نجونو، ته ډالۍ کړی دی.

د کاناډا شاهي ټولنې په خپله رسمي معرفي کې شاران د نظري فزیک په څېړنو، علمي رهبرۍ او عامه خدمتونو کې د غوره کارنامې لرونکی ساینس‌پوه بللی دی. په ۲۰۲۶ کال کې یوازې درې فزیک‌پوهان د دې ټولنې غړیتوب ته غوره شوي چې شاران هم پکې شامل دی. د هغه د غړیتوب رسمي مراسم به د نوومبر په میاشت کې د کاناډا په پلازمېنه اوټاوا کې ترسره شي.

د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي د پاکستان له خوا د طب او غاښونو په پوهنځیو کې د افغان محصلانو د شمولیت د درولو پرېکړه «د ژورې اندېښنې وړ» بللې او له اسلام‌اباد یې غوښتي چې دا پرېکړه سمدستي بېرته واخلي.

کرزي ویلي، تعلیمي او علمي همکاري باید هېڅکله د ګاونډیو هېوادونو د سیاسي اختلافاتو قرباني نه شي. هغه ټینګار کړی چې د افغان ځوانانو زده‌کړې یوه بشري او پرمختیايي موضوع ده او باید له سیمه‌ییزو سیاسي ترینګلتیاوو جلا وساتل شي.

د کرزي دا څرګندونې د چهارشنبې په ورځ په یوه بیان کې وروسته له دې کړي چې د پاکستان طبي او غاښونو شورا پوهنتونونو ته لارښوونه کړې چې سږ کال افغان محصلان ونه مني او د پاکستان په پوهنتونونو کې د طب په زده کړو له بوختو افغان محصلانو څخه یې غوښتي چې له پاکستان څخه ووځي. کرزي د هغو پاکستاني سیاسي او مدني فعالانو مننه هم کړې چې د دې پرېکړې مخالفت یې کړی دی.

د پاکستان د بشري حقونو د کمېسیون په شمول یو شمېر فعالانو له خپل حکومت څخه غوښتي چې خپله پرېکړه بېرته واخلي.

ریچ موسسې په یوه تازه راپور کې، چې د چهارشنبې په ورځ یې خپور کړی، ویلي چې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۳.۱ میلیونه افغانان د بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ، د خوړو ناامنۍ او وچکالۍ له امله په هېواد کې دننه بې‌ځایه شوي دي.

راپور وايي، د جګړې له کمېدو وروسته د خلکو د بې‌ځایه کېدو علتونه بدل شوي او اقتصادي ستونزې او طبیعي پېښې اوس د دې بهیر مهم عوامل دي.

د راپور له مخې، په ۲۰۲۱ کال کې د کورنیو بې‌ځایه شویو کسانو شمېر شاوخوا ۵.۵ میلیونه و، خو په ۲۰۲۵ کال کې ۳.۱ میلیونو ته راکم شوی دی.

راپور زیاتوي چې وچکالي، سېلونه او زلزلې د خلکو پر ژوند او عوایدو فشار زیاتوي. د ۲۰۲۵ کال د اپرېل او دسمبر ترمنځ شاوخوا ۶۷۵ زره کسان د اقلیمي شرایطو له امله له افغانستانه هم وتلي دي.

ډېری کورنۍ د اقتصادي ستونزو له امله خپلو اصلي سیمو ته د بېرته ستنېدو توان نه لري.

د ماین پاکۍ «هېلو ټرسټ» مؤسسه وايي، د نړیوالو بودجو کمښت په افغانستان کې د خوشه‌‌یي مهماتو د پاکولو مهم عملیات له جدي ګواښ سره مخ کړي دي.

د «۲۰۲۶ کال د خوشه‌یي مهماتو د څارنې» د راپور له مخې چې دغې مؤسسې د سې شنبې په ورځ «د وږې په ۱۷مه» خپور کړی، دغو مهماتو افغانستان او څو نور هېوادونه لکه اوکراین، سوریه او میانمار کې په ۲۰۲۵ کال کې نوي قربانیان رامنځته کړي.

په راپور کې خبرداری ورکړل شوی چې د نړیوالو بودجو کمېدو او بندېدو له دغو مهماتو څخه د ځمکو د پاکولو پروګرامونه نه‌یوازې په افغانستان، بلکې په موریتانیا او سومالیا کې هم د درېدلو تر کچې رسولي دي.

د خوشه‌یي مهماتو کارول د ۲۰۰۸ کال د نړیوالو تړونونو له مخې په رسمي ډول منع شوي، خو د دغو وسلو پاته شونو یوازې تېر کال په ټوله نړۍ کې له زرو څخه د ډېرو ملکي وګړو ژوند اخیستی دی.

د «هېلو ټرسټ» په وینا، په ۲۰۲۵ کال کې د ثبت شویو ټولو قربانیانو ۸۷ سلنه ملکي وګړي، په ځانګړي ډول ماشومان و، خو اټکل کېږي چې واقعي شمېر یې تر دې هم ډېر وي.

خوشه‌یي مهمات چې له ځمکې یا هوا څخه توغول کېږي، په پراخه سیمه کې د ګڼ شمېر کوچنیو بمونو په خپرولو سره، ډېر خطرناک پاتې شوني پر ځای پرېږدي.

د دغو کوچنیو مهماتو له ۱۰ تر ۴۰ سلنې پورې په لومړي ځل نه‌چاودېږي، بلکې په کروندو، ځنګلونو، سړکونو او ښوونځیو کې خپرېږي او حتی لسیزې وروسته، کله چې پرې فشار راشي، چاودنه کوي.