امریکايي سناتور ګري پیټرز چې د امریکا د کانګرس د يوه پلاوي د مشر په توګه د آذربایجان او ارمنستان سرحد ته تللی، د ناګورناقره باغ په لانجمنه سیمه کې د وضعیت د ارزونې لپاره هلته د نړیوالو څارونکو د استولو غوښتنه کړې.

سناتور پیټرز پرون (د سپټمبر ۲۳مه) خبریالانو ته وویل چې په ناګورناقره باغ کې د روانو جریاناتو له کبله سخت اندېښمن دی.

په همدې حال کې د ناګورناقره باغ د ارمنانو د بیلتونپالو مشرانو پرون وویل، چې دوی په سیمه کې د دېره روسي سوله ساتو ځواکونو او د سره صلیب په مرسته ارمنستان ته د ټپیانو د لېږدولو په ګډون له آذربایجاني چارواکو سره د دریو ورځو مخکې نافذ شوي اوربند د موادو د تطبیق په حال کې دي.

په ایروان کې د متحدوایالتونو سفارت ویلي چې امریکايي پلاوي له صدراعظم نیکول پاشینیان او نورو ارمني چارواکو سره د امریکا او ارمنستان د اړیکو او په ناګورناقره باغ کې د ارمني توکمو وګړو پر وړاندې د آذربایجان د وروستیو پوځي اقداماتو د اغېزو په اړه خبرې کړي.

د ناګورناقره باغ لانجمنه سیمه چې ډېر اوسېدونکي یې ارمنان دي په ۲۰۲۰ کال کې، د یوه سخت پوځي برید په نتیجه کې ترډېره د آذربایجان لاس ته ورغله او هغه اوه ولسوالۍ یې چې له ۱۹۹۰مې لسیزې راهیسې د ارمنستان په ولکه کې وې هم آذربایجان ونیولې.

افغانستان کې د ملګروملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) دیپلوماسۍ کې د ښځو د ګډون د نړیوالې ورځې په مناسبت د افغانستان په ټولنیز ژوند کې د ښځو د حضور پر اهمیت ټینګار کوي.

یوناما د چهارشنبې په ورځ په خپله فیسبوکپاڼه ولیکل چې په تصمیم نیولو، ديپلوماسۍ او دسولې په هلوځلو کې د ښځو واقعي ګډون دیوې تلپاتې، متوازنې او سوله ایزې ټولنې لپاره اړین دي.

یوناما ټینګار کوي چې ښځې په نړیوالو اړیکو کې یواځې ګډون کوونکې نه دي بلکه د سولې دمنځګړیتوب په برخه کې خپلو هلوځلو سره کولای شي دیوې ډیرې عادلانه او امن لرونکې نړۍ په رامینځ ته کولو کې برخه واخلي.

یوناما د دیپلوماسۍ او عامه خدماتو په برخه کې دافغان نجونو او ښځو لپاره د برابرو فرصتونو په رامینځ ته کولو ټینګار کوي.

د جون ۲۴ مه په دیپلوماسۍ کې د ښځو دګډون نړیواله ورځ ده.

سره لدې چې طالبان وايي افغانستان کې یې د ښځو حقوق د اسلامي شریعت په چوکاټ کې تامین کړي خو ددوی ترحاکمیت لاندې په تیرو ۵ کلونو کې ښځې او نجونې د مشرتابه له دندو یو مخ لیرې کړای شوي دي او په زده کړو اوکارباندې یې هم محدودیتونه لګول شوي دي.

د بښنې نړیوال سازمان د ماهرنګ بلوچ او صبغت الله شاهجې محکومیدل ،عادلانه محاکمې څخه څرګنده سرغړونه ګڼی او ددوی د فوري خوشې کیدو غوښتنه کوي.

د بشر د حقوقو دغه دواړه فعالان کوټه کې تروریزم ضد محکمې لخوا په عمري قید محکوم شوي دي.

د بښنې دنړیوال سازمان چارواکې ایزابیل لاسه په خپله اعلامیه کې وايي پاکستان کې د تروریزم ضد قوانینو څخه دسوله ایزو اعتراضونو د چوپولو لپاره «ناوړه استفاده» کیږي.

یاد سازمان ټینګار کوي چې هیڅ داسې مستقیم سند نشته چې د ۲۰۲۴ کال د اعتراضونو په مهال زورزیاتي سره د ماهرنګ بلوچ اوصبغت الله شاهجې تړاو ثابت کړي.

ددغو لاریونونو په مهال چې د بلوڅ فعالانو په وژل کیدو داعتراض لپاره شوي وو هغه مهال یو امنیتي مامور وژل شوی وو.

حکومت د لاریونونو مخه ونیوله چې د زور زیاتي په نتیجه کې هم لاریون کوونکو او هم امنیتي ځواکونو ته مرګ ژوبله واوښته.

د بښنې نړیوال سازمان ټینګار کوي چې دغه دواړه فعالان دبشري حقوقو څخه د دفاع له امله په نښه شوي او باید سملاسي خوشې کړای شي.

هرات کې د طالبانو د حکومت چارواکي د هرات ښار د ماستر پلان د تصویب خبر ورکوي.

د هرات ولایت مقام په خپله ایکسپاڼه لیکلي چې دغه جامع پلان له تقریبا دوو کلونو تخصصي څیړنو او مطالعاتو وروسته بشپړ او کابل کې د ریاست الوزرا لخوا منل شوی دی.

خبر زیاتوي چې دغه پلان چې راتلونکو کلونکو کې دهرات د ودې او پراختیا مسیر ټاکي ، د استوګنیزو ، تجارتي ، صنعتي او تفریحي ځمکو د کارونې د تنظیم په موخه جوړ شوی او په ۵۰ زره جریبه ځمکه کې د هرات د نوي ښار پراختیا په کې شامله ده.

هرات د افغانستان په لویدیځ کې لرغونی ګڼ نفوسه ښار دی چې په وروستیو کلونو کې په کې سوداګري او صنعت نسبتا ښه وده کړې.

د رسمي ارقامو له مخې هرات ولایت څه دپاسه دوه ملیونه نفوس لري چې شاوخوا ۶۵۰ زره کسان یې په هرات ښار او پاته نور په ولسوالیو کې اوسي.

د متحدو ایالاتو سنا مجلس، دامریکا او ایران ترمینځ د تفاهم‌لیک له امضاء څو ورځې وروسته، په یوه نوې رایه‌ اخیستنه کې پریکړه وکړه چې د ایران په وړاندې جګړه باید ودرول شي او دبیا پیل لپاره به یې ولسمشر دکانګرس اجازې ته اړتیا ولري.

دغه پریکړه په ۵۰ موافقو او ۴۸ مخالفو رایو تصویب سوه.

خو دا مصوبه به د لاسلیک لپاره ولسمشر ډونالډ ټرمپ ته ونه سپارل شي او تر ډېره تشریفاتي بڼه لري.

دغه طرحه چې لومړی د استازو جرګې تصویب کړې وه، ډونالډ ټرمپ مکلفوي چې امریکایي ځواکونه له ایران سره له هر ډول پوځي ښکېلتیا وباسي، مګر دا چې کانګرس په څرګند ډول د دې اقدام اجازه ورکړي.

سنا مجلس کې د څلورو جمهوري غوښتونکو سناتورانو په شمول ، ۵۰ سناتورانو دې لایحې ته مثبته رایه ورکړه. بلخواته یې یو ډیموکراټ سناتور هم مخالفت وکړ.

د امریکا ولسمشر د کانګرس په دغې مصوبې سخت انتقاد وکړ او دا اقدام یې « بې ‌وخته او بې‌معنا» وباله.

ټرمپ په خپلې ټولنیزې شبکې «تروت سوشیل» کې ولیکل:

«په داسې حال کې چې ما ایران ډېر بد حالت او د بشپړ سقوط درشل ته رسولی، د امریکا کانګرس پرېکړه کوي چې د جګړې د واکونو د لایحې په اړه یوه په سخت ډول بې‌وخته او بې‌معنا رایه‌اچونه ترسره کړي. »

د افغانستان فوټبال فدراسیون ویلي چې د هېواد د فوټسال ملي لوبډلې د پیاوړتیا او پراختیايي پروګرامونو د دوام لپاره یې له تجربه‌کار صربیايي روزونکي دیجان دیدوویچ سره د فوټسال ملي لوبډلې د نوي سرروزونکي په توګه رسمي قرارداد لاسلیک کړی دی.

نوموړی د ایراني روزونکي مجید رضایي ځای ناستی شوی، چې د افغانستان د فوټسال ملي لوبډلې د سرروزونکي په توګه یې دنده د روان ۲۰۲۶ میلادي کال په مې میاشت کې پای ته رسېدلې وه.

مجید رضایي د ۲۰۲۶ کال د آسیايي فوټسال جام د غوراوي سیالیو او همداراز د آسیايي ملتونو د فوټسال جام په لړ کې د افغانستان د فوتسال د ملي لوبډلې مشري کوله.

خو د ۲۰۲۶ کال د مې په ۱۸مه، د افغانستان فوټبال فدراسیون اعلان وکړ چې له نوموړي سره یې همکاري پای ته رسېدلې او د قرارداد د غځولو لپاره شوې خبرې کومې پایلې ته ونه رسېدې. له هغې وروسته فدراسیون د نوي سرروزونکي د ټاکلو بهیر پیل کړ.

د نوي قرارداد له مخې، دیجان دیدوویچ به د راتلونکو دوو کلونو لپاره د افغانستان د فوټسال ملي لوبډلې مشري پر غاړه ولري.

د پاکستان صدراعظم شهباز شریف وایي، د بالیستیک توغندیو په اړه باید دوه‌ ګونی معیار موجود نه وي او زیاته یې کړه چې ایران هم د نورو هېوادونو په څېر د دې وسلو د درلودلو حق لري.

شهباز شریف چې هیواد یې د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې د پای ته رسولو په هڅو کې د منځګړي په توګه رول لوبولی، د سې شنبې په ورځ خبریالانو ته دا هم وویل چې د ایران او متحده ایالاتو ترمنځ د تفاهم لیک لپاره خبرو کې د بالیستیک توغندیو موضوع هېڅکله د بحث په اجنډا کې نه وه، ځکه دا موضوع هېڅکله د دغو خبرو برخه نه وه. تردې مخکې ځینو رسنیو د پاکستان د صدراعظم له قوله ادعا کړې وه چې د ایران د بالیستیک توغندیو موضوع د ایران او متحده ایالاتو ترمنځ د خبرو اترو له مهمو محورونو څخه ده.

ایران د اسراییل او امریکا په وړاندې جګړه کې د بې پيلوټه الوتکو یا ډرونونو ترڅنګ له منځني او لیرې واټن ویشتونکو توغندویو څخه کارواخیست چې پر خلیج هیوادونو سربیره د اسراییل په ډیرو ښارونو کې یې هدفونه په نښه کړل.

د اروپایي اتحادیې چارواکو تایید کړه چې د سې شنبې په ورځ یې د بلجیم په پلازمینه بروکسل کې د طالبانو له یوه پلاوي سره افغانستان ته د افغانانو د بیرته ستنولو پرموضوع خبرې وکړې. اروپایي ټولنې د طالبانو یوه پنځه کسیز پلاوي ته چې مشري یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهاربلخي کوي، بلنه ورکړې وه. اروپایي کمیسیون دا د تخنیکي سطحې یوه ناسته بللې چې د چارواکو په خبره هدف یې افغانستان ته د هغو افغانانو د بیرته استولو لپاره د اسانتیا رامنځ ته کول و چې په اروپایي هیوادونو کې یې درانه جرمونه ترسره کړي یا امنیتي ګواښ ګڼل کیږي. د دې کمیسیون په وینا په دې ناسته کې د اروپایي اتحادیې او د شنګین زون د پنځلسو غړیو هیوادونو چارواکو ګډون کړی و. دا په څه کم پنځو کلونو کې پرافغانستان د طالبانو له بیاواکمنیدو وروسته لومړی ځل دی چې اروپایي اتحادیه په بروکسل کې د طالبانو له چارواکو سره غونډه کوي. پردې غونډې د بشري حقونو یوشمیرډلو سخت انتقاد کړی او له اروپایي هیوادونو یې غوښتي چې خپل هیواد ته د افغانانو له بیرته استولو لاس واخلي ځکه د دوی په خبره هلته بشري وضعیت خطرناک دی.

د طالبانو ترکنټرول لاندې د احصایې او معلوماتو عمومي اداره وایي چې په افغانستان کې د بریښنایي تذکرو یا پیژندپاڼو د ویش له پیلیدو راهیسې نژدې اتلس ملیونه پیژندپاڼې هیوادوالو ته ویشل شوې دي.

د دغې ادارې په وینا یوازې د روان ۱۴۰۵ کال په لومړیو درې میاشتو کې څه باندې ۳۸۱ زره کسانو ته بریښنایي پیژندپاڼې ویشل شوي چې څه باندې ۲۷۹ زره یې د نارینه وواو څه باندې ۱۰۲ زره یې د ښځینه وو لپاره وې.

دې ادارې ویلي چې ترټولو ډیرې بریښنایي تذکرې په کابل کې ویشل شوې دي. د دې ادارې په خبره په ټول افغانستان کې د بریښنایي تذکرو د ویش ۸۷ مرکزونه فعال دي.

د افغانستان د برېښنايي پېژندپاڼو د وېش بهیر په رسمي توګه د ۲۰۱۸ کال د مې میاشتې په لومړیو کې په کابل کې پيل شو، چې وروسته د هیواد نورو ولایتونو ته وغځید.

د قزاقستان د سوداګرۍ او ادغام وزارت وایي چې په کابل کې د قزاقستان او افغانستان د درې ورځني سوداګریز فورم په ترڅ کې د شاوخوا ۲۳۵ میلیونه ډالرو په ارزښت تړونونه او قراردادونه لاسلیک شوي دي.

د قزاقستان د رسنیو د راپورونو له مخې دغه تړونونه د ۲۰۲۶ کال د جون له ۲۱مې څخه تر ۲۲مې نېټې پورې کابل ته د قزاقستان د سوداګریز او اقتصادي پلاوي چې مشري یې د قزاقستان د صدراعظم مرستیال سریک ژومانګارین کوله، د سفر پر مهال لاسلیک شول. د دې وزارت په خبره د افغانستان او قزاقستان په سوداګرۍ فورم کې له ۵۰ څخه ډېرو قزاقستاني شرکتونو او افغان سوداګریزو شرکتونو او تر ۳۰۰ ډېرو استازیو ګډون کړی و. په دې فورم کې ډیرو هغو شرکتونو ګډون کړی و چې د کرڼې، صنعت، خوراک، نساجۍ، کیمیاوي او درمل جوړونې سکتورونو کې فعالیت کوي."

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت له دې مخکې ویلي وو چې له قزاقستاني لوري سره قراردادونه د درملو، غنمو، اوړو، غوړو، تازه او وچو مېوو، سبزیجاتو، کچالو او بانکي خدماتو په برخو کې شوي دي.

چارواکو ویلي چې له ۲۰۲۲ کال راهیسې د افغانستان او قزاقستان ترمنځ سوداګري نژدې دوه برابره شوې او دواړه لوري هڅه کوي چې کلنۍ سوداګري ۳ میلیارد ډالرو ته ورسوي.

بروکسل ته د طالبانو د حکومتي پلاوي سفر پای ته ورسید.

د دغه پلاوي یو غړي د نوم نه ښودلو په شرط فرانس پریس خبري اژانس ته ویلي،" خبرې رغوونکې وې او هیله شته چې مثبت پرمختګ وشي".

اروپايي کمیسیون نن سه شنبې د بلجیم په پلازمینه بروکسل کې د طالبانو د حکومت د پنځه کسیز پلاوی کوربه و.

اروپايي چارواکو دغه طالب پلاوي سره افغانستان ته د افغان کډوالو د ستنولو په اړه تخنیکي خبرې کولې.

اروپايي ټولنه وايي، هغه افغان کډوال ستنوي چې په جرمونو کې ښکیل دي او اروپايي هېوادونو ته خطر پېښوي.

د طالب پلاوی مشري د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي کوله.

قهار بلخي په یو بیان کې ویلي،" په اروپايي ټولنه کې د کونسلي چارو له سره پیلول او د دواړو خواوو ترمنځ د اعتماد فضا رامنځته کول د خبرو اترو برخه وه".

د راپورونو له مخې د جرمني حکومت د طالبانو د حکومت لخوا د شپږو نورو دیپلوماتانو پر منلو هم هوکړه کړې ده.

اروپا ته د دغه پنځه کسیز پلاوي راتګ د بشري حقونو د ملاتړو پراخ غبرګونونه پارولي او دوی ټینګار کوي چې اروپا باید افغانستان ته کډوال ستانه نه کړي.