د امریکا د متحده‌ایالتونو ولسمشر جو بایډن وایي، متحده ایالات په نړۍ کې له ډېرو جدي چلنجونو سره مخ دی خو په تېرو دوو کلونو کې ډیموکراسي پیاوړې شوې او دیکتاتوري ډېره کمزورې شوې ده.

بایډن دغه څرګندونې تېره شپه د کانګرس له لارې ملت ته په وینا کې وکړې.

هغه په دې وینا کې د بهرني سیاست په برخه کې د ستونزو او بریاو یادونه وکړه او ډېر تمرکز یې د چین پر کمونیست ګوند او د روسیې پر ولسمشر ولادمیر پوتن و، چې لحن یې هم خوشبینانه او هم مخالفتي بڼه درلوده.

بایډن ملت ته پخوانۍ وینا ته په اشاره چې د تېرې فبرورۍ میاشتي په ۲۴مه پر اوکراین د روسیې له یرغل څو ورځې وروسته یې کړې وه، د پوتین یرغل یې د امریکا لپاره یو ازمون بللی و چې د ده په خبره ویې ښوده دا هېواد به له ډیموکراسۍ څخه دفاع وکړي.

هغه وویل، دا ډول دفاع زموږ لپاره مهمه ځکه ده چې، هغه سوله ډاډمنوي او نه پرېږدي چې احتمالي یرغلګر په خلاص لاس زموږ امنیت او سوکالي وګواښي.

یو شمېر جمهوریپال اوکراین ته د پوځي مرستو په اړه یو څه بدبین و خو هغه تود ملاتړ ته په پام چې په تالار کې د استازیو جرګې د مشر کیوین مککارټي په ګډون جمهوري غوښتونکو د بایډن له څرګندونو وکړ، وضعیت داسې نه و.

جوبایډن په دې وینا کې د افغانستان یادونه ونه کړه چې جمهوري غوښتونکو یې د افغانستان په اړه د ادارې پر پالیسۍ انتقاد کړی او له دې هېواده وتل یې ناسم بللي دي.

ولسمشر بایډن د پخواني جمهوریپال ولسمشر ډونالډ ټرمپ د هغې موافقې له مخې چې په ۲۰۲۰ کال کې یې په دوحه کې له طالبانو سره لاسلیک کړې وه، له افغانستانه ټول ځواکونه د ۲۰۲۱ کال د اګسټ میاشتې تر پایه وایستل او پر دې هېواد طالبان بېرته واکمن شول.

د امریکا دفاع وزیر، پیټ هګسټ د جمعې په ورځ (۲۲ حوت) وویل چې متحد ایالتونه به ایران ته اجازه ورنه کړي چې د هرمز تنګي له لارې د بېړیو تګ راتګ وننګوي.

هغه ټینګار وکړ چې واشنګټن د ایران د اتومي پروګرام د مسئلې د حل لپاره بېلابېل انتخابونه لري.

هګسټ په واشنګټن کې یوې خبري غونډې ته وویل چې متحد ایالتونه د ایران د اتومي وسلو د موضوع د حل لپاره «د انتخابونو یوه لړۍ» لري؛ له دې جملې څخه یو دا دی چې ایران خپله پرېکړه وکړي او د اتومي وسلو له جوړولو څخه تېر شي.

هغه همداراز وویل چې واشنګټن به اجازه ورنه کړي چې ایران په هرمز تنګي کې تېل‌وړونکو کښتیو ته ستونزې پېښې کړي. دا یوه مهمه سمندري لار ده چې د نړۍ د تېلو د صادراتو لویه برخه ترې تېرېږي، او په وروستیو دوو اوونیو کې چې د ایران جګړه روانه ده، په عملي ډول تړل شوې ده.

د ایران نوي مشر مجتبي خامنه‌يي په هغه بیان کې چې ده ته منسوب شوی، ویلي چې له هرمز تنګي څخه به د جګړې پر مهال د «پوځي حربې» په توګه کار واخلي.

هګسټ د خپلو خبرو په بله برخه کې د ایران د نوي مشر د وضعیت په اړه هم وویل چې متحد ایالتونه باور لري مجتبی خامنه‌يي ټپي شوی دی.

د روسیې د تېلو پر صنعتونو د بندیزونو د کمولو په اړه د امریکا پرېکړه د مسکو له هرکلي خو د اروپايي اتحادیې له انتقاد سره مخامخ شوه.

امریکا د انرژۍ د بازارونو د ثبات لپاره، چې د ایران د جګړې له امله ګډوډ شوي، په موقت ډول د روسیې د تېلو پر صادراتو بندیز لېری کړی دی.

د کریملین ویاند د امریکا د حکومت له خوا د روسیې د تېلو د پېرلو د بندیزونو د کمولو هرکلی وکړ.

دیمیتري پسکوف په یوه بیان کې وویل چې روسیه د انرژۍ بازارونو د ثبات لپاره د امریکا هڅه ویني؛ او په دې برخه کې د دوی ګټې سره برابرې دي.

کیریل دیمیتریف، چې د روسیې د فدراسیون د ولسمشر د انرژۍ چارو استازی دی، هم د امریکا له ځانګړي استازي سټیو ویتکاف او د ډونالډ ترمپ له زوم او سلاکار جرد کوشنر سره تر لیدو وروسته د امریکا د نوې پرېکړې هرکلی وکړ.

هغه په ټیلیګرام کې ولیکل:

«متحده ایالتونو عملاً یو څرګند حقیقت تایید کړ: دا چې د روسیې له تېلو پرته د نړۍ د انرژۍ بازار ثبات نه شي موندلای.»

تر دې مخکې د امریکا د خزانې وزیر سکاټ بسنت ویلي و چې هېوادونو ته به په لنډمهال ډول اجازه ورکړل شي د روسیې هغه تېل واخلي چې د بندیزونو له امله په ټانکرونو کې پاتې دي او د لېږد په حال کې دي.

خو له بلې خوا د اروپايي شورا ريیس انتونیو کوستا وايي چې د واشنکټن دا یو اړخیز اقدام د ډېرې اندېښنې وړ دی ځکه چې د اروپا پر امنیت اغېز لري.

کوستا خبرداری ورکړی چې د روسیې د بندیزونو کمېدا مسکو ته ډېرې منابع په لاس ورکوي چې د اوکراین پر ضد جګړې ته دوام ورکړي.

د اوکراین ولسمشر، ولودیمیر زیلنسکي وایي چې د امریکا له خوا د روسیې پر تېلو د بندیزونو د لنډمهالي کمولو پرېکړه به د جګړې له پای ته رسولو او په اوکراین کې د سولې له ټینګښت سره مرسته ونه کړي.

زیلنسکي د جمعې په ورځ د فرانسې له ولسمشر ایمانویل مکرون سره په ګډه خبري غونډه کې وویل:

«د امریکا له خوا د بندیزونو د کمولو اقدام ښايي روسیې ته شاوخوا ۱۰ میلیارد ډالر برابر کړي څو جګړې ته نورهم دوام ورکړي. دا اقدام یقیناً د سولې په ټینګښت کې مرسته نه کوي.»

د ازادې اروپا/ ازادي راډیو د خبر له مخې، نژدې دوې اوونۍ وروسته له هغه چې امریکا او اسرائیل پر ایران بریدونه پیل کړل، د دې جګړې یوه مهمه پایله د تېلو د بیو لوړوالی و. دا کار په غیر مستقیم ډول د روسیې په ګټه تمام شوی او اندېښنې یې زیاتې کړې چې ښايي دغه جګړه د روسیې پر وړاندې د اوکراین له مبارزې څخه د نړۍ پام په بله واړوي.

متحده ایالاتو د پنجشنبې په ورځ اعلان وکړ چې په لنډمهاله ډول به د روسیې پر تېلو د سمندري لېږد بندیزونه نرم کړي.

څلور امریکايي پوځیان په عراق کې د تېل رسوونکې الوتکې د نسکورېدو په پېښه کې وژل شوي.

سنټکام د امریکا د پوځ مرکزي قومندانۍ نن دا خبر تایید کړ.

په بیان کې راغلي چې د لوېدلې لویې تېل رسوونکې پوځي الوتکې د دوو نورو غړو د لټون عملیات لا هم روان دي.

سنټکام ویلي چې پرون د عراق په لویدیځ کې د امریکا د پوځ تېل رسوونکې لویه الوتکه KC-135 له یوې بلې الوتکې سره د حادثې په سبب ولوېده.

امریکايي چارواکو ډاډ ورکړی چې دا الوتکه د دښمن یا دوست په ډزو نه ده نسکوره شوې.

د امریکا د پوځ د مرکزي قومندانۍ تر دغه بیان څو ساعته مخکې، د ایران دولتي تلویزیون په یوه بیان کې ادعا وکړه چې د "عراقي اسلامي مقاومت" ډلې د امریکا دا ټانکر الوتکه ویشتلې ده.
په دې سره د امریکا او اسراییلو لخوا په ایران باندې د بریدونو له پیل راهیسې د وژل شویو امریکایي پوځي پرسونل ټولټال شمیر ۱۱ ته رسیدلی دی.
اوه نور امریکايي عسکر په خلیج هېوادونو کې د امریکا په پوځي اډو د ایران په ډرون او توغندیزو بریدونو کې وژل شوي.

یوه لویه تېل رسوونکې امریکايي پوځي الوتکه (KC-135) د عراق په لوېدیځ کې لوېدلې.

د امریکا د پوځ مرکزي قومندانۍ سنټکام ویلي دا الوتکه د دښمن په برید یا نورو ډزو سره نه ده لوېدلې بلکې د یوې بلې تېل رسوونکې الوتکې سره د حادثې په سبب لوېدلې.

سنټکام ویلي دویمه الوتکه په اسراییلو کې خوندي ناسته کړې ده.

په لوېدلې لویه الوتکه کې د راپورونو له مخې لږ تر لږه شپږ پوځیان ناست وو. تر پېښې وروسته په سیمه کې د لټون او ژغورنې پراخ عملیات پيل شوي.

تر دې مخکې د امریکا درې پوځي جټ الوتکې په کوېټ کې لوېدلې وې.

هغه وخت امریکايي پوځ ویلي وو چې دا الوتکې د کوېټ د دفاعي ځواکونو له خوا په تېروتنې هدف ګرځېدلې وې چې پیلوټان او عمله یې ژوندي پاتې دي.

د یوه بل خبر له مخې

د عراق د کردستان په اربیل سیمه کې د ډرون برید له امله یو فرانسوی سرتېری وژل شوی دی.

د فرانسې ولسمشر امانویل مکرون دغه برید غندلی او ویلي یې دي دا برید د هغو فرانسوي ځواکونو پر ضد شوی چې له ۲۰۱۵ کال راهیسې د داعش پر ضد نړیوال ائتلاف کې برخه لري.

د راپورونو له مخې ځينې نور فرانسوي عسکر ټپيان شوي هم دي.

مکرون دغه برید د نه منلو وړ وباله او زیاته یې کړه چې فرانسه به په سیمه کې د ترهګرو ډلو پر ضد خپلو عملیاتو ته دوام ورکړي.

د سمندري فعالیتونو نړیوالې ادارې IMO ویلي چې راتلونکې اونۍ په منځني ختیځ کې په ځانګړې توګه هرمزتنګي کې کشتیو ته د متوجه ګواښونو په اړه د بحث لپاره یوه فوق العاده غونډه جوړوي. د فرانسپرس آژانس د راپورله مخې دې ادارې د پنجشنبې په ورځ اعلان وکړ چې د شپږو غړیو، بریتانیا، مصر، فرانسې، مراکش، قطر او متحده عربي اماراتو په غوښتنه دا غونډه به د مارچ په ۱۸ او ۱۹ په لندن کې جوړه شي.

دا غونډه په داسې حال کې پلان شوې چې پرایران د اسراییل او امریکا له خوا له بریدونو وروسته او د ایران د غچ اخیستونکو بریدونو له امله د نړیوالې انرژۍ د اړتیاوو د پوره کولو د مهمې لارې له پریکیدو او په بې ساري توګه د تیلو او ګازو د بیو له لوړیدو سره اندېښنې زیاتې شوې دي.

د نړۍ شاوخوا پنځمه برخه اومه تیل د هرمز تنګي له لارې تیریږي. دا لاره په دې ورستیو کې د ایران له لوري پر کشیو او د خلیج پر ګاونډیو هېوادونو د غچ اخیستونکو بریدونو له امله عملاً تړل شوې ده.

د ایران نوی مشر مجتبی خامنه یي د پنجشنبې په ورځ امر وکړ چې د هرمز تنګی دې تړلی پاتې شي. په عین حال کې د امریکا ولسمشرډونالډ ټرمپ وویل چې

د اسلامي جمهوريت د "شر امپراتورۍ" مخه نیول د اومه تیلو له بیې مهم دي.

د پنجشنبې په ورځ د یوه بیرل تیلو بیه له ۱۰۰ ډالرو څخه لوړه شوه.

د اسراییل پوځ د پنجشنبې په ورځ وویل چې د لبنان د پلازمینې بیروت په بیلابیلو برخو کې یې د بریدونو یوه نوې څپه پیل کړې ده.

دا وروسته له هغې ده چې د اسرائیل پوځ د بیروت په مرکزي برخه کې د یوې سیمې اوسېدونکو ته خبرداری ورکړی و چې په دې سیمه کې به یوه ودانۍ په نښه کړي. په بیان کې ویل شوي چې "د اسرائیل دفاعي ځواکونو د بیروت په بېلابېلو سیمو کې د حزب الله د ترهګریزو زیربناوو د په نښه کولو لپاره د بریدونو یوه څپه پیل کړې ده."

حزب الله چې امریکا یې یوه ترهګره ډله ګڼې او اروپایي ټولنې یې نظامي څانګه په تورلست کې شامله کړې، په دې وروستیو کې پرایران د اسراییل او امریکا له بریدونو سره په یوه وخت پر اسراییل د توغندیو د ویشتلو څپه پیل کړې ده.

په خلیج او د هغه په شاوخوا عربي هېوادونو کې پر تېل وړونکو بېړیو او د تېلو پر بندرونو د بریدونو د دوام له امله، د پنجشنبې په ورځ د تېلو د هر بېرل بیه د څو ساعتونو لپاره بیا تر سل ډالرو واوښته.

د شمالي سمندر د برنټ تېلو بیه په آسیایي بازارونو کې تر ۱۰۱ ډالرو او ۵۹ سنټو پورې ورسېده او د امریکا اومه تېل، چې د WTI په نوم پېژندل کېږي، په څه باندې ۹۶ ډالرو وپلورل شول.

د امریکا او اسرائیل له خوا د ایران پر ضد د جګړې له پیل راهیسې په نړۍ کې د انرژۍ بیې لوړې شوې دي. د روانې اوونۍ د دوشنبې په ورځ د تېلو د هر بېرل بیه آن تر ۱۲۰ ډالرو هم رسېدلې وه.

فرانس پرس اژانس د پنجشنبې په ورځ (۲۱ حوت) راپور ورکړی چې د جګړې د پای ته رسېدو هېڅ نښه نه ښکاري، او شنونکي وایي چې ښايي د یوې مودې لپاره د یو بېرل تېلو بیه له ۹۰ څخه تر ۱۰۰ ډالرو پورې نوې عادي بیه تثبیت شي.

د تېلو نړیوالې بیې له دې سره سره لوړې شوي چې د انرژۍ نړیوالې ادارې د بېلابېلو هېوادونو د ستراتیژیکو زیرمو د یوې برخې د ازادولو پرېکړه کړې ده.

په همدې تړاو د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان کړی چې د تېلو د لوړېدونکو بیو د کنټرول لپاره به د امریکا د ستراتیژیکو تېلو د زیرمو یوه برخه ازاده کړي.

تر دې مخکې پرون (چهارشنبې) د انرژۍ نړیوالې ادارې د نړۍ د تېلو د بیو د لوړېدو د مخنیوي لپاره اعلان وکړ چې د خپلو غړو هېوادونو له ستراتیژیکو زېرمو څخه ۴۰۰ میلیون بېرله تېل ازادوي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د چهارشنبې په ورځ (۲۰ حوت) وویل: «موږ له ایران سره په جګړه کې بریالي شوي یوو»، خو زیاته یې کړه چې متحد ایالتونه به د «کار د بشپړولو» لپاره په دې جګړه کې پاتې شي.

ټرمپ د کنټاکي ایالت د هبرون ښار په یوه انتخاباتي غونډه کې وویل:

«انسان هیڅکله نه غواړي ډېر ژر ووایي چې بریالی شوی دی. خو موږ بریالي شوي یوو. په لومړي ساعت کې هر څه پای ته ورسېدل.»

هغه دا هم ادعا وکړه چې متحدوایالتونو د ایران ۵۸ سمندري بېړۍ له منځه وړې دي.

پر ایران د امریکا او اسرائیل د بریدونه نن دیارلسمه ده.

پر ایران د امریکا او اسرائیل د عملیاتو د ۱۲مې شپې او ۱۳مې ورځې په ترڅ کې د دې هېواد پر څو ښارونو، لکه تهران، کرج، اصفهان، کاشان او شاوخوا سیمو بریدونه شوي دي.

د راپورونو له مخې، د نن پنجشنبې د سهار (۲۱ حوت) د په پرند، کرج او کاشان په ښارونو کې د پرله‌پسې چاودنو غږونه اورېدل شوي دي.

د کاشان اوسېدونکو ویلي چې د سهار د څلورو بجو او لسو دقیقو ترمنځ لږ تر لږه څو چاودنې شوې دي. ځینو ویلي چې د چاودنو شدت دومره قوي و چې کورونه یې ولړزول او د جنګي الوتکو غږونه هم د ښار په اسمان کې اورېدل کېدل.

د ازادې اروپا/ ازادي راډیو ایراني څانګې راډیو فردا د راپور له مخې، د سهار په شاوخوا څلور بجې په اراک ښار کې هم د چاودنو راپورونه ورکړل شوي دي.

همداراز راپورونه خپاره شوي چې د حسن‌آباد فشافویه صنعتي ښارګوټی او د پرند صنعتي ښارګوټی هم ویشتل شوي دي.

له بلې خوا د امریکا د پوځ مرکزي قوماندانۍ سنټکام د ویډیوګانو په خپرولو سره اعلان کړی چې درنو پوځي الوتکو د ایران پر ځینو هدفونو بریدونه کړي دي.

د اسرائیل پوځ هم ویلي چې د هغه څه پر ضد چې دوی یې «په تهران کې د ایران د رژیم بنسټونه» بولي، د بریدونو «پراخه څپه» پیل شوې ده.

په همدې حال کې په اهواز ښار کې هم د څو چاودنو د اورېدو راپورونه خپاره شوي دي. د ښار ځینو اوسېدونکو ویلي چې د سهار شاوخوا ۶:۵۰ بجې لږ تر لږه څو پرله‌پسې چاودنې اورېدل شوې او د جنګي الوتکو د الوتنې غږ هم د څه مودې لپاره د سیمې په اسمان کې دوام درلود.