د بریتانیا پخواني صدراعظم ګورډن براون له افغانستان سره د بشري مرستو لپاره د یو کمپاین په پیلېدو کې مرسته کړې چې پر اساس یې د بریتانیا حکومت هڅوي چې په افغانستان کې د بشري بحران د مخنیوي لپاره د بسپنې راټولولو یو بېړنۍ نړیوال کنفرانس را وبولي.

د مارنینګ سټار ورځپاڼې د راپور له مخې ښاغلي براون خبرداری ورکړی چې په راتلونکو میاشتو کې به پنځه میلیونه ماشومان او څلور میلیونه لویان په افغانستان کې د خطرناکې سختې خوارځواکۍ له خطر سره مخامخ شي او د دې هېواد ۲۳ میلیونه وګړي هم له قحطۍ سره.

په دغه کمپاین کې له خلکو غوښتنه شوې چې د افغانانو د ژوند ژغورلو د اقدام لپاره خپل غږ اوچت کړي.

ښاغلي بروان د نړۍ له ۴۰ هېوادونو چې په افغانستان کې د امریکا په مشرۍ ایتلاف کې شامل و، غوښتي چې د هغو څه باندې څلور میلیارډه ډالرو مرستې د تامین مساله یقیني کړي چې ملګرو ملتونو په افغانستان کې له قحطۍ څخه د میلیونونو افغانانو د ژغورلو لپاره غوښتي دي.

د بریتانیا پخواني صدراعظم ټینګار کړی چې هېوادونو ته اوس په کار ده چې له سولې سره مرسته وکړي.

د تېرکال د اګسټ له ۱۵مې راهیسې چې طالبانو کابل نیولی او نړیوال ځواکونه له افغانستانه وتلي، دا هېواد که له یوې خوا نسبتاً امن شوی خو په میلیونونو وګړي یې له سختو اقتصادي او نورو ستونزو سره مخامخ دي.

د سپټمبر اتمه د سواد د زده‌کړې نړیواله ورځ ده.

دا ورځ داسې مهال رارسېږي چې په افغانستان کې د میلیونونو کسانو ترڅنګ چې له سواد څخه بې‌برخې دي، نجونې هم له شپږم ټولګي پورته د خپلو زده‌کړو له دوام څخه محرومې دي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) د شمېرو له مخې، د طالبانو د واکمنۍ په پنځو کلونو کې شاوخوا ۲.۶ میلیونه نجونې د خپلو زده‌کړو د دوام څخه محرومې شوې دي.

که څه هم په افغانستان کې د بې‌سواده کسانو د شمېر په اړه کره معلومات نه‌شته، خو شاوخوا یو کال وړاندې په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د هغه وخت ځانګړې استازې، روزا اوتنبایوا، ویلي و چې افغانستان د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د بې‌سوادۍ کچه په‌کې ډېره لوړه ده.

هغې ویلي و چې په افغانستان کې یوازې ۵۰ سلنه نارینه او ۲۰ سلنه ښځې د لوستلو او لیکلو وړتیا لري.

د ملګرو ملتونو د ښوونې، علمي او کلتوري سازمان (یونسکو) د نړیوالې سواد زده‌کړې ورځې په مناسبت ویلي چې زده‌کړه د هر انسان حق دی او اوس‌مهال په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۷۳۹ میلیونه کسان لا هم د سواد له لومړنیو مهارتونو څخه بې‌برخې دي.

د روغتیا نړیوال سازمان (ډبلیو اېچ او) په افغانستان کې ویلي چې د فستولا د وړیا درملنې خدمات‌یې پراخ کړي دي.

دغه سازمان د دوشنبې په ورځ د «سپټمبر ۷مه» په خپله اېکس‌پاڼه کې د یوې وېډیو په خپرولو سره ویلي چې له دې وروسته د فستولا ناروغې ښځې کولای شي د درملنې لپاره په کابل کې رابعه بلخي روغتون او په کندهار کې میرویس حوزوي روغتون ته مراجعه وکړي.

فستولا یوه روغتیايي ستونزه ده چې ډېری وخت د زېږون پر مهال روغتیايي خدمتونو ته د نه‌لاسرسي له امله رامنځته کېږي.

د دې ناروغۍ په پایله کې ناروغې ته د ادرار یا غایطه موادو بې‌اختیاري او نورې روغتیايي ستونزې رامنځته کېږي.

خو په افغانستان کې د بېلابېلو لاملونو له امله، په دې ناروغۍ اخته ښځې ډېری وخت له نورو سره د خپلې ناروغۍ په اړه خبرې نه‌کوي او په ډېرو مواردو کې له ټولنې منزوي کېږي.

د ملګرو ملتونو د نفوس صندوق (یو اېن اېف پي اې) د جولای په وروستیو کې په یوه راپور کې ویلي و چې د موجودو اټکلونو له مخې، ښايي په افغانستان کې له ۱۵ زرو څخه ډېرې ښځې له داسې فستولا سره ژوند کوي چې درملنه‌یې نه‌ده شوې.

افغانستان په نړۍ کې د دې ناروغۍ د لوړې کچې لرونکو پنځو هېوادونو څخه یو دی.

افغانستان کې د طالبانو حکومت د کشک-تېرپُل نفتي حوزې د اکتشاف او استخراج قرارداد له یوه سعودي شرکت سره لاسلیک کړ.

دا قرارداد د دوشنبې په ورځ د «سپټمبر ۷مه» په رسمي مراسمو کې چې د طالبانو د حکومت د ریاست‌الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر هم په‌کې ګډون درلود، د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت او د سعودي عربستان د ډېلټا انټرنشنل شرکت د مسؤلینو ترمنځ لاسلیک شو.

د طالبانو د حکومت مرستیال ویاند حمدالله فطرت په خپله اېکس‌پاڼه لیکلي چې د قرارداد له مخې، ډېلټا انټرنشنل شرکت به په لومړي پړاو کې د کشک-تېرپُل د نفتي حوزې د اوو ګازي بلاکونو د اکتشاف او استخراج لپاره ۲۰۰ میلیونه ډالر پانګونه وکړي.

د قرارداد د لاسلیک په مراسمو کې د افغانستان لپاره د امریکا پخوانی ځانګړی استازی زلمی خلیلزاد هم حاضر و.

د کشک-تېرپُل نفتي حوزه د هرات او بادغیس ولایتونو ترمنځ موقعیت او شاوخوا ۲۲ زره مربع کیلومتره مساحت لري.

د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوتیریش د طالبانو لخوا د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د دوامداره توپیري چلندونو په اړه چې د هغوی د ژوند پر ټولو اړخونو اغېزه کوي، ژوره اندیښنه ښکاره کړې. په هغې خبرپاڼه کې چې د هغه د ویاند سټیفن دوجاریک له خوا د سپټمبرپه ۶ خپره شوې، ویل شوي چې د عامه ژوند، ښوونې او روزنې او همدارنګه د کار په ډیری برخو کې د ښځو پر بشپړ ګډون محدودیتونه د دوی بنسټیز حقونه تر پښو لاندې کوي او د افغانستان د اقتصادي پرمختګ، ثبات اوهم په نړیواله ټولنه کې د دې هېواد د بیا ادغام پر وړاندې لا هم یو مهم خنډ دی. په خبرپاڼه کې د سپټمبر اومې ته په اشاره ویل شوي چې یو کال پوره کیږي چې افغان میرمنې په ټول هېواد کې د ملګرو ملتونو دفترونو ته له لاسرسي څخه منع شوې دي. د خبرپاڼې له مخې دغه بندیزونه د ملګرو ملتونو د منشور په ګډون له نړیوالو قوانینو سره په ټکر کې دي او د دې سازمان وړتیا افغان ولس ته د ژوند ژغورنې او نورو مرستو رسولو په برخه کې کمزوري کوي. هغه هم په داسې وخت کې چې اړتیاوې لا هم ډېرې دي. د ملګروملتونو سرمنشي پرافغانستان له واکمنو چارواکو غوښتي چې پر ښځو او نجونو لګول شوي ټول بندیزونه لرې کړي او د افغاني ټولنې په ټولو برخو کې د دوی حقونه په بشپړه، مساوي او اغېزمنه توګه خوندي کړي.

سیمه ییز چارواکي په بغلان کې د ډبرو سکرو په یوه کان کې د څلورو کسانو د مړه کیدو خبر ورکوي.

په بغلان کې د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست په وینا دا پیښه د یکشنبې په ورځ د تاله و برفک ولسوالۍ په یوه کان کې د ګازو د خپریدو له امله رامنځته شوې ده. د دې ادارې ریس سید مصطفي هاشمي فرانسپرس آژانس ته ویلي چې دغه کان د خوندیتوب له پلوه له معیارونو سره برابر نه وو.

هغه وویل: "دغو کسانو د ډبرو سکاره ایستل، چې له بده مرغه دا پېښه رامنځته شوه. دوی ګازو نیولي وو او مړه شول."

د تېر کال په جولای میاشت کې هم په بغلان کې د ډبرو سکرو د یوه کان د نړېدو له امله شپږ کان ‌کیندونکي وژل شوي او ۱۸ نور ټپیان شوي وو.

د ملګروملتونو د کډوالو لوی کمیشنر برهام صالح وایي، د افغان ښځو او نجونو حقونه باید رعایت شي.

صالح د یکشنبې په ورځ د سپټبمرپه ۶ په خپله ایکسپاڼه کې لیکلي، یو کال کېږي چې افغان ښځې د ملګرو ملتونو په ادارو کې له کارکولو منع شوي او د هغوی حقونه او ازادۍ لا هم په منظم ډول محدودېږي. زه هم له انتونیو ګوتېرېش سره یوځای غوښتنه کوم چې دغه توپیري چلند پای ته ورسول شي. د افغان ښځو او نجونو حقونه، کرامت او راتلونکی باید خوندي او رعایت شي. د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوتیریش د یکشنبې په ورځ د طالبانو لخوا د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د دوامداره توپیري چلندونو په اړه چې د هغوی د ژوند پر ټولو اړخونو اغېزه کوي، ژوره اندیښنه ښکاره کړه او له واکمنو چارواکو یې وغوښتل چې پرښځو او نجونو ټول محدودیتونه لیرې کړي.

د طالبانو حکومت په افغانستان کې د ښځو او نجونو په وړاندې د سختو چلندونو په ترڅ کې د ۲۰۲۵ کال د سپټمبرپه ۷ د ملګروملتونو په ادارو کې افغان ښځینه کارکونکې هم له کارکولو منع کړې.

د هه‌نګاو د بشري حقونو سازمان په وینا، ایراني چارواکو یو ۲۹ کلن افغان وګړی، ولي جان نورزی، چې پښې یې فلج وې، د کرمان ولایت د رفسنجان په مرکزي زندان کې په داسې حال کې اعدام کړی چې پر څرخچوکۍ (ویلچېر) ناست و.

هه‌نګاو وايي، نورزی د افغانستان د فراه ولایت اوسېدونکی و او درې کاله مخکې په رفسنجان کې د «قصدي وژنې» په تور نیول شوی و. د نیولو پر مهال پولیسو پرې ډزې کړې وې چې له امله یې پښې له حرکته لوېدلې وې او تر اعدام پورې یې درې کاله په ویلچېر کې تېر کړي وو.

د راپور له مخې، نورزی د سپټمبر په ۲مه، سهار وختي اعدام شوی، خو د ایران دولتي رسنیو او د قضايي ادارو اړوندو رسنیو تر اوسه د هغه د اعدام خبر نه دی خپور کړی.

د ډله ییز امنیتي تړون سازمان غړي هېوادونه به د «۲۰۲۶ سرحدونه» په نوم د سپټمبر له ۱۲مې تر ۱۹مې پورې په قزاقستان کې ګډ پوځي تمرینونه ترسره کړي. د دغو تمرینونو هدف د پولو د امنیت او د ګډو پوځي عملیاتو د همغږۍ پیاوړتیا بلل شوې ده.

د قزاقستان دفاع وزارت ویلي، د تمرینونو اصلي پړاو به د ژېتېسو سیمې په کوکتال پوځي روزنیز ډګر کې ترسره شي. د ډله ییز امنیتي تړون غړي هېوادونه به په دغو تمرینونو کې د ځواکونو د چټک ځای پر ځای کولو، ګډې قوماندې او کنټرول او له پولې هاخوا د احتمالي امنیتي ګواښونو پر وړاندې د ګډو پوځي عملیاتو تمرین وکړي.

دا تمرینونه په داسې مهال ترسره کېږي چې د افغانستان له وضعیت سره تړلو امنیتي اندېښنو له امله د منځنۍاسیا هېوادونه خپلې جنوبي پولې له نژدې څاري. د دې تړون په وینا، له افغانستان څخه د وسلوالو ډلو د احتمالي اوښتو، د وسلو قاچاق او د نشه‌يي توکو قاچاق د سیمې له مهمو امنیتي ګواښونو څخه دي.

د ملګروملتو د بشري حقونو شورا به نن (دوشنبه) په جینیوا کې په خپله ۶۳ مه غونډه کې د افغانستان د بشري حقونو پر وضعیت خبرې وکړي.

ټاکل شوې ده چې د افغانستان لپاره د ملګروملتو ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارد بینیټ دې غونډې ته د افغانستان د بشری حقونو د وضعیت به اړه خپل راپور وړاندې کړي.

د بشري حقونو شورا په ۲۰۰۶ کال کې له جوړېدا وروسته په دې برخه کې د څو اړخیزو نړیوالو بحثونو پر یوه مهم فورم بدله شوې ده.

د بشري حقونو نړیواله شورا د افغانستان د وضعیت په ګډون د هغو هېوادونو لپاره چې خلک یې له جدي سرغړونو او د ظلمونو له خطر سره مخ دي، د څار، راپور ورکولو او نړیوال فشار له مهمو بنسټونو څخه ګڼل کېږي.

متقي او روزماري دي‌کارلو د دوحې بهیر په اړه خبرې وکړې

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي او د ملګرو ملتونو د سرمنشي د سیاسي چارو او سولې په برخه کې مرستیالې، روزماري دي‌کارلو، په ټیلیفوني خبرو کې د دوه‌اړخیزې همکارۍ او د دوحې بهیر د راتلونکي په اړه خبرې کړې دي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د خبرپاڼې له مخې، دواړو لورو د راتلونکو همکاریو د پیاوړتیا او پراختیا پر لارو چارو نظرونه سره شریک کړل او د «دوحې بهیر» په چوکاټ کې یې د راتلونکو اړیکو او همکاریو د څرنګوالي په اړه خپل لیدلوري وړاندې کړل.

د دوحې بهیر د ملګرو ملتونو نوښت دی چې موخه یې له افغانستان سره د نړیوالې ټولنې د تعامل لپاره د یوه منظم او همغږي چوکاټ رامنځته کول دي. په دې بهیر کې د افغانستان په اړه د بېلابېلو هېوادونو ځانګړي استازي په دوحه کې راټولېږي.