پنټاګون هغه ویډیو له محرمیت څخه ایستلې او خپره کړې چې د کابل هوایي ډګر ته څېرمه پر یوه کور د امریکا د بې پیلوټه الوتکې د برید څرنګوالي ښکاره کوي.

په دې برید کې چې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو د وتلو په وروستیو ساعتونو کې وشو، لس ملکي وګړي ووژل شول.

نیویارک ټایمز ورځپاڼې د دغې ویډیو یوه کاپي د امریکا د مرکزي قواوو د قوماندانۍ پر وړاندې د حقوقي دعوا د معلوماتو د ازادي د یوه قانون له مخې ترلاسه کړې او هغه یې په خپله وېب پاڼه کې ایښي.

دا لومړی ځل دی چې د دغه برید په اړه چې د اګسټ په ۲۹ وشو، ویډیویي تصاویر خپریږي. پنټاګون چې په لومړي سر کې یې د دغه برید دفاع کوله وروسته یې هغه یوه تراژیکه تېروتنه وبلله.

د اسوشیټېډ پرېس اژانس د راپور له مخې دغه ۲۵ دقیقه یي ویډیو کې دوه MQ-9 ریپر ډرون الوتکې، له برید مخکې، د برید په حال کې او له هغه وروسته د برید د ځای صحنې ښکاري. په دې کې ښکاري چې توغندي د یوه کور په حویلي کې پر یوه موټر لګیږي. په تصاویرو کې د حملې ځای ته نژدې یو شمېر کسان هم ښکاري چې ګرځي راګرځي.

د امریکا پوځ ویلي و چې حمله یې په هغه سخت دریځي کړې وه چې دوی ګومان کاوه په افغانستان کې به د اسلامي دولت ډلې یا داعش پورې تړلی وي او ممکن د کابل هوایي ډګر ته نژدې چې ورڅخه د خلکو د ایستلو بهیر لا روان و، بم چاودنه وکړي.

تر دغه برید درې ورځې مخکې په دې هوایي دګر کې په یوه انتحاري حمله کې چې مسولیت یې د اسلامي دولت ډلې یا داعش اخیستی و، ۱۳ امریکایي سرتیري او له ۱۶۰ زیات افغانان ووژل شول.

د امریکا د مرکزي قواوو قوماندانۍ وروسته ومنله چې پر هغه ډریور یې چې د بې پیلوټه الوتکې برید کړی هغه د اسلامي دولت ډلې یا داعش سره اړیکه نه ده درلوده بلکې د زمري احمدي په نوم له یوې امریکایي موسسې سره یې کار کاوه.

په افغانستان کې د رشتې خلاف کار کول نوې خبره نه ده، خو پر دغه هیواد د طالبانو تر بیا ځلې واکمنېدو وروسته د بې کارۍ او بې وزلۍ په پراخېدو سره یو شمیر ځوانانو د خپلې تحصیلي څانګې خلاف ځینو کارونو، لکه د موبایلونو ترمیم ته مخه کړې او د یوې حرفې په توګه يي تعقیبوي.

د کابل یوه اوسېدونکي عبیدالله محب چې په خبره یې له فارمسي پوهنځي فارغ شوی او مخکې یې درملتون درلود ازادي راډیو ته یې وویل، اوس یې د موبایلونو د ترمیم کار خونه جوړه کړې ده.

دی چې د خپلې ۹ کسیزې کورنۍ مشري کوي ازادي راډيو ته یې وویل د ورځې تر درې څلور سوو پورې افغانۍ ګټي چې د خپل کور لګښتونه پوره کړي :

دوه کاله مخکې ( جدي ۱۴۰۰۲ )د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام ویلي وو، چې په افغانستان کې د خلکو اقتصادي وضعیت د طالبانو تر بیا واکمنېدو ورسته بدتره شوی او د دې هیواد له ۸۵ سلنه زیات اوسېدونکي له یو ډالر نه د کم عاید په ګټلو ژوند کوي.

د ننګرهار ولایت اوسېدونکی نعیم الله چې د لغمان پوهنتون د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځي د کتابدارۍ له برخې فارغ دی، وایي اوس د موبایلونو د ترمیم کارته مخه کړې او په دې برخه کې بوخت دی:

"ما ډېرې هڅې وکړې چې خپله رشتې اړوند د پوهنتون استادۍ او د کتابتونو امریت او مدیریت برخه کې کار پیدا کړم خو هغه برخه کې مې ونه شو موندلی، ځکه دا څانګه یوازې لغمان کې ده، بیا د بې روزګارۍ له امله د موبایل جوړنې مرکز ته لاړم، ځکه اوس خو موبایل عام دی او کارونکي یې ډېر دي چې کارونکي ډېر وي نو حتما یې موبایلونه خرابېږي، ډېر نورو ملګرو مې هم چې پوهنتونونه لوستي همدې برخې ته مخه کړې او ځینو بیا په نیمه کې پرېښودل، نو یو ځوان په درې زرو افغانیو روزنې کولای شي چې یو کسب زده کړي او خپله راتلونکی پرې جوړ کړي."

دوی وایي د موبایل ترمیم جوړولو لپاره یې په درې میاشتنۍ دوره يي روزنه کې په میاشت کې د زر افغانۍ فیس په ورکړې دا کسب او مسلک زده کړی او تر فارغېدو دوه یا دوه نیمې میاشتې وروسته یې ځانونو ته د موبایل د ترمیم کارخونې پرانیستي دي.

په ورته وخت کې د موبایل ترمیم او بریښنايي وسایلو د ترمیم د زده کړو د مرکزونو یو شمېر مسولان هم وايي، د تېر په پرتله اوس په دې برخه کې د ځوانانو مراجعه زیاته شوې ده.

له دې ډلې کابل کې د موبایلونو د ترمیم د زده کړې د یو مرکز مشر امیرالله امیر ازادي راډیو ته وویل:

"موږ په کال کې له ۱۰۰ تر ۲۰۰ ځوانان د (موبایل ترمیم) برخه کې جذبوو، سیسټم مو داسې دی چې درې تر څلور میاشتو روزنه ده، ځوانان راځي زده کړه کوي او بیا د کسب او کار څښتن کېږي، موږ سره ډېر داسې ځوانان شته چې له بېلابېلو څانګو لکه اقتصاد، طب، فارمسي او نورو فارغ دي، ځکه دا لنډ مهالې درې میاشتنۍ دوره ده چې زده کوي یې او ژر په کې کار مومي."

ښاغلی امیر وایي چې نه یوازې ځوانان بلکې ان د پاخه عمر لرونکي کسان چې یا له خپلو پخوانیو دندو لرې شوي او یا مختلفو برخو کار نه شي موندلی، دوی ته مراجعه کوي او له درې تر څلور میاشتنې روزنې وروسته د موبایلونو د ترمیم ورکشاپ پرانیزي.

دا په داسې حال کې ده چې مخکې یو شمیر ځوانانو چې په بیلابیلو برخو کې یې لوړې زده کړې کړي له ازادي راډيو سره په خبرو کې ادعا کړې چې په دولتي ادارو کې د دندو د ترلاسه کولو لپاره اړیکې پالل کیږي هغه ادعا چې د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد یې په اړه د ازادي راډیو پوښتنې نه وې ځواب کړې.

د تخنیک او ټکنالوژۍ برخې یو شمېر پوهان او فعالان وايي، د تکنالوژۍ چټک پرمختګ او ورځ بلې ته د برېښنايي وسایلو د ترمیم د خدمتونو اړتیا ته په پام، دا برخه د ګټې ده او ځوانان کولای شي په چټکۍ سره په کې د کار بازار ته ننوځي.

له ډلې د تکنالوژۍ څانګې افغان متخصص او د سافټ ویر انجنیر اغا ملوک سهار ازادي راډیو ته وویل:

"دا چې ولې باید ټکنالوژۍ ته ډېره پاملرنه وشي دلیل دا دی چې په دې برخه کې پرمختګ دوه نیم برابر زیات دی، اوس په نړۍ کې ډېر زیات ځوانان په همدې برخه کې کار او تکیه کوي او ان ورته له غیر دې کار موندل سخت وي، په افغانستان کې هم ځوانان کولای شي په خپله او هره بله ژبه انلاین کورسونه، ورکشاپونه زده کړي، کورونو کې ځان ته تکنالوژیکي وسایل لکه یو لپټاپ برابر کړي، په ورځ کې دې لږ تر لږه دوه، درې ساعته د دې مهارتونو زده کولو ته وخت ورکړي، دا چې هېواد کې اوس بېلابېلې ستونزې دي دا په دې معنا نه ده چې موږ تم شو او څه زده نه کړو، نړۍ موږ ته نه تمېږي او باید پرمختګونه زده کړو."

تر دې وړاندې هم د افغانانو پر دې وضعیت بېلابېلو نړیوالو سازمانونو او د ملګرو ملتونو ادارو اندېښنې ښودلي او له دې ډلې د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ ادارې (اوچا) د تېرې زېږدیز کال ( ۲۰۲۵ ) د دسمبر میاشتې په ۳۰ مه ویلي وو چې په ۲۰۲۶ کال کې به شاوخوا ۲۲ میلیونه کسان په افغانستان کې بشري مرستو ته اړتیا ولري.

د قزاقستان پلازمېنه استانه به سبا دوشنبه د افغانستان په اړه د منځنۍ اسیا د څلورو هېوادونو د ځانګړو استازو د دویمې غونډې کوربنه وي.

د قزاقستان، ازبکستان، تاجکستان او قرغزستان دغه ډيپلوماتان د افغانستان په اړه د تماس ډلې تر چتر لاندې سره راټولیږي او د بحث وړ مسایل یې د افغانستان سیاسي او اقتصادي وضعیت او دغه هېواد کې شته ننګونې دي.

د منځنۍ اسیا او افغانستان ګڼو رسنیو د سبانۍ غونډې په اړه راپورونه خپاره کړي دي.

د تماس دغه ډله د ازبکستان په نوښت ۲۰۲۵ کال کې رامنځته او د همدغه کال د اګست په ۲۶مه یې لومړنۍ ناسته په تاشکند کې ترسره شوه.

دغه هېوادونه که څه هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پيژني، خو له طالبانو سره سیاسي او اقتصادي تعاملات لري.

د کریکټ په روان شل اوریز نړیوال جام کې ویسټ انډیز نن یکشنبه (د لیندۍ ۲۶مه) نیپال ته په ۹ ویکټو ماتې ورکړه.

ټاکل شوې ده چې ماسپښین مهال د امریکا او نمیبیا کرکټ لوبډلې سره مخامخ شي.

د نن ورځې جالبه لوبه بیا د هند او پاکستان ترمنځ ده چې د کابل په وخت ماښام شپږ بجې پیلیږي.

افغانستان به سبا، دوشنبه په خپله دریمه لوبه کې له متحده عربي اماراتو سره مخ شي.

افغانستان په خپلو وروستیو دوو لوبو کې سویلي افریقا او نیوزیلینډ ته لوبې بایللې دي.

په غزني ولایت کې دوو ترافیکي پیښو ۶ تنه مړه کړي او ۱۳ نور یې ټپیان کړي دي.

په غزني کې د طالبانو د حکومت امنیه قومندانۍ ویلي چې یوه پیښه د کابل-کندهار په لویه لار په مقر ولسوالۍ کې تېره شپه شوې چې یو تن یې مړ کړی او ۱۲ نور یې ټپيان کړي دي.

دویمه پیښه د باختر اژانس په وینا په همدې لویه لاره د قره باغ ولسوالۍ اړوندو کې شوې چې ۵ تنه یې مړه کړي او یو تن یې ټپي کړ.

د کابل-کندهار لویه لاره باندې وخت نا وخته داسې خونړۍ ترافیکي پیښې کیږي چې لامل یې دلارې خرابوالی او د موټر چلونکو بې احتیاطي ښودل کیږي.

نن د دلوې ( ۲۶مه) له افغانستانه د پخواني شوروي اتحاد د سرو لښکرو د وتلو ۳۷مه کلیزه ده.

د طالبانو حکومت په دې مناسبت نن عمومي رخصتي اعلان کړې ده.

سرو لښکرو د ۱۳۵۸ کال د جدي په شپږمه افغانستان باندې یرغل وکړ او شاوخوا نهه کاله وروسته د ۱۳۶۷ کال د دلوې په ۲۶مه له افغانستان ووتې.

په دې موده کې سلګونه زره افغانان ووژل شول، میلیونونه بې ځایه او افغانستان ته ګڼ شمېر مالي زیانونه واوښتل.

په مرکزي ولایت کاپیسا کې د ځمکې ښوېدنې له کبله ۴ نفره مړه شوي او ۶ نور ژوبل شوي دي.

د افغانستان کورنیو رسنیو د طالبانو د حکومت د ځایي پولیسو په حواله ویلي چې پیښه تېره شپه په شوخي سیمه کې شوې.

پیښه کې یو کور تر خاورو لاندې شوی او قربانیان هم په ظاهره ټول د یوې کورنۍ غړي دي.

افغانستان د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د زلزلې، ځمک ښوېدنې او سیلابونو په ګډون طبیعي پیښو په وړاندې زیانګالي دی.

طالب او ایراني چارواکو تر خپله منځه د ترانسپورتي او مواصلاتي اړیکو پر پياوړتیا او دې برخو کې د ستونزو پر هواري خبرې کړې دي.

د ایران د نفتو وزارت مرستیال سید علي محمد موسوي او د طالبانو د ترانسپورت او هوایي چلند وزارت مرستیال عبدالسلام حیدري دا لیده کاته کابل کې کړي دي.

په کابل کې د ایران سفارت نن شنبه ( د سلواغې ۲۵مه) پر خپله ایکس پاڼه دا خبر خپور کړی دی.

طالب چارواکو ایران خپل اصلي سوداګریز شریک بللی او له هغه هېواده یې غوښتي چې د افغان سوداګرو ستونزې هوارې او باروړونکو موټرو ته یې د سون توکي برابر او پوله کې یې د انتظار موده کمه کړي.

افغانستان وروسته له هغه له ایران سره د سوداګرۍ پراختیا ته مخه کړه چې له شاوخوا څلورو میاشتو راهیسې له پاکستان سره د سوداګرۍ او ترانزیت ټولې لارې بندې شوې دي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یوځل بیا له افغانستانه د خپلو ځواکونو د ایستلو پر څرنګوالي نیوکې کړي او هغه یې " شرمناکه" وتل بللي دي.

ټرمپ پرون جمعه د شمالي کارولینا په فورت براګ کې وویل: " په یاد مو دي چې څنګه یې هلته ټول پوځي تجهیزات پریښودل؟ مونږ دا کار نه کاوه. ټاکل شوې وه مونږ په عزت او درناوي راووځو، خو داسې ښکارېده لکه تېښته چې کوو."

امریکایي ځواکونه د ۲۰۲۱ کال د اګست په وروستیو ورځو کې وروسته تر هغه له افغانستانه ووتل چې طالبانو جمهوري نظام وپرزوه او پر کابل یې ولکه ټینګه کړه.

هغه مهال د ځواکونو وتل له ګډوډیو سره مخامخ وو او د کابل هوایي ډګر سره یوې چاودنې لږ تر لږه ۱۳ امریکایي سرتیري او لسګونه افغانان ووژل.

د امریکا پخواني ولسمشر جوبایډن بیا تل له افغانستانه د ځواکونو د ایستلو ننګه کړې.

نن د فبروري ۱۴مه والنټاین یا د مینانو نړیواله ورځ ده. دا ورځ د نړۍ په ډېری هېوادونو کې لمانځل کېږي خو د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان کې د دې ورځې پر لمانځلو ممنوعیت لګېدلی دی.

د طالبانو حکومت له دې مخکې اعلان کړی دی چې والنټاین د لویدیځوالو دود دی او دا او ځینې نورې ورځې د افغاني ټولنې له اصولو سره سمون نه لري.

خو په عین حال کې په افغانستان کې یوشمېر خلک دا ورځ یوبل ته د ګلانو او نورو ډالیو په ورکولو سره په پټه لمانځي او په دې توګه د ژوند شریکانو او نورو عزیزانو ته خپله مینه څرګندوي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې پر راډیو ګانو د طالبانو له خوا لګېدلي محدودیتونه په بېساري ډول زیات شوي دي.

دې بنسټ د راډیو د نړیوالې ورځې په مناسبت د یوه بیان په خپرولو سره ویلي دي چې په افغانستان کې په تېر یوه کال کې یوشمېر راډیوګانې یا ګواښل شوې یا بندې شوې دي او د راډیوګانو یوشمېر خبریالان هم احضار شوي، نیول شوي او یا په بند کې اچول شوي دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز زیاتوي چې پر افغانستان واکمنو طالبانو د ډله ایزو رسنیو د قانون پرځای د فرمانونو او اجرایي قوانینو له لارې پر رسنیو محدودیتونه لګولي دي.

د دې مرکز د موندنو له مخې په تېرو څه باندې ۴ کلونو کې لږترلږه ۲۴ فرمانونه چې د رسنیو فعالیت محدودوي صادر شوي چې دې کار د راډیوګانو پر فعالیت هم مستقیم اغېز کړی او د ښځو پر کار ممنوعیت، د ښځو د غږونو خپرولو ته اجازه نه ورکول او د راډیوګانو د فعالیت د جوازونو د تمدید لپاره د خنډونو رامنځ ته کول په دې ډله کې شامل دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز له واکمنو طالبانو غواړي چې د ډله ایزو رسنیو قانون ته درناوی وکړي، له قانون څخه لوړ اقدامات بند کړي او راډیوګانو ته اجازه ورکړي چې د ژورنالیزم د اصولو په اساس آزاد فعالیت وکړي. د دې مرکز د ارقامو له مخې په افغانستان کې شاوخوا ۲۲ راډیوګانې فعالې دي.

د طالبانو د حکومت د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت ویاند خبیب غفران د جمعې په ورځ وویل چې رسنۍ باید له اسلامي او فرهنګي ارزښتونو سره سمې فعالیت وکړي او زیاته یې کړه چې د طالبانو له بیاواکمنېدو وروسته ۴۰ راډیوګانو ته د فعالیت جوازونه ورکړل شوي او د فعالو راډیو ګانو ټول شمېر ۲۲۸ ته رسېږي.