د امریکا ولسمشر جو بایډن او د هغه مرستیاله کامالا هاریس به نن چهاشنبه(د چنګاښ په ۱۶مه نېټه) هغه غونډه رهبري کوي چې امریکایي امنیتي چارواکي به په کې د سایبري حملو پر وړاندې د مبارزې پر لارو چارو خبرې کوي.

د سایبري حملو امریکایي متخصصین وایي چې په فلوریډا ایالت کې مېشت پر کاسیا شرکت د باج اخېستو په هدف ترسره شوې حمله د یوې روسي ډلې کار و.

د سپینې ماڼۍ ویاندې جین ساکي پرون اعلان وکړ چې نننۍ غونډه د باج اخیستو په هدف دغې درېیمې لویې حملې ته د متحدو ایالاتونو د غبرګون یوه برخه ده چې ګومان کېږي په روسیه کې به د یو شمېر جنایت کارانو له خوا پیل شوې وي. تر اوسه د دغې حملې پراخوالی روښانه نه دی.

د جون په دوهمه د دغې ترسره شوې حملې طراحانو د ۷۰ میلیونه ډالرو غوښتنه کړې وه.

د ملګروملتونو سرمنشي انتونیو ګوتیریش په یوه درې ورځني سفر نن شنبې سوریې ته ورسید. دا له کله چې په دې هیواد کې کورنۍ جګړه پیل شوې وه، دمشق ته د ملګروملتونو د یوه سرمنشي لومړنی سفردی. د راپورونو له مخې نوموړی به د دې سفر په ترڅ کې په سوریه کې د سیاسي انتقال له بهیر څخه خپل ملاتړ یو ځل بیا څرګند کړي. په سوریه کې سیاسي بدلون څه باندې یو نیم کال وړاندې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبرکې هغه مهال رامنځته شوچې د دیارلس کلنې کورنۍ جګړې له پای ته رسیدو او د اوږدمهاله واکمن بشارالاسد د واکمنۍ له نسکوریدو سره د ولسمشر احمد الشرع په مشرۍ نویو واکمنو د دې هیواد واګې په لاس کې واخیستې.

د سوریې د دولتي خبري آژانس (سانا) د راپورله مخې د سوریې د بهرنیو چارو وزیر اسعد الشیباني د دمشق په نړیوال هوایي ډګرکې د ګوتېرېش او د مل پلاوي یې هرکلی وکړ.

له دې وړاندې د ملګروملتونو پخوانی سرمنشي بان کي مون په ۲۰۰۹ کال کې سوریې ته تللی و، هغه هم دوه کاله مخکې تردې چې په ۲۰۱۱ کال کې د سوریې کورنۍ جګړه پیل شي. په دې جګړه کې تر نیم میلیون ډېر کسان ووژل شول او ملیونونو نور له هیواده بهرکډه کولو ته اړشول.

د جرمونو د نړیوالې محکمې (ICC) غړو هېوادونو د جمعې په ورځ اعلان وکړ چې د دې محکمې لوی څارنوال، کریم خان، له خپلې دندې ګوښه شوی دی.

د محکمې د ۱۲۵ غړو هېوادونو له ډلې، ۸۲ هېوادونو په پټه رایه ورکړه چې کریم خان "جدي ناسم چلند او له دندې جدي سرغړونه کړې" او له همدې امله یې له خپلې دندې لیرې کړ.

په اعلامیه کې ویل شوي: "د غړو هېوادونو د شورا مشرتابه یو ځل بیا له ټولو لوریو غواړي چې د اړوندو کسانو شخصي حریم او حقوقو ته بشپړ درناوی وکړي."

په ۲۰۲۴ کال کې د کریم خان یوې نږدې همکارې پر هغه د جنسي ناسم چلند تور ولګاوه، خو دغه بریتانوی حقوقپوه ټول تورونه په کلکه رد کړي دي. د نوموړي دنده د ۲۰۲۵ کال په جون میاشت کې وځنډول شوه.

کریم خان له ۲۰۲۱ کال راهیسې د جرمونو د نړیوالې محکمې لوی څارنوال و. هغه د غزې د جګړې په ترڅ کې د ادعا شویو جنګي جرمونو په تړاو د اسراییل د صدراعظم بنیامین نتنیاهو د نیولو د حکم غوښتنه هم کړې وه.

همدارنګه د تیر۱۴۰۴ کال په چنګاښ میاشت کې د جرمونو نړیوالې محکمې د لوی څارنوال کریم خان په غوښتنه د طالبانو د مشر هبت‌ الله اخندزاده او د دوی د حکومت د سترې محکمې د مشر( قاضي‌القضات ) عبدالحکیم حقاني د نیولو حکم صادرکړی او ویلي یې وچې داسې موجه دلایل شته چې ښيي دوی دواړو د بشريت پر ضد جرمونو کې، چې د جنسیتي او سیاسي دلایلو له مخې د ځورونې بڼه لري، رول لرلی دی.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وایي، چې له ایران سره خبرې لا هم روانې دي خو نوموړي د دغو خبرو په اړه نور جزییات ورنه کړل.

ټرمپ د جمعې په ورځ د جولای په ۲۴مه په سپینه ماڼۍ کې خبریالانو وویل چې واشنګټن او تهران د شخړې د پای ته رسولو لپاره مذاکرات کوي او زیاته یې کړه چې "موږ ورسره خبرې کوو. زما په اند، هغوی دا ځل رښتیا هم جدي دي."

ولسمشرټرمپ دغه څرګندونې داسې مهال کوي چې په سیمه کې بریدونو زور اخیستی او روان وضعیت په منځني ختیځ کې د جګړې د لاپراخیدو خطرزیات کړی دی.

ولسمشر ډونالډ ټرمپ له دې مخکې هم څو ځله د امریکا او ایران ترمنځ د خبرو اترو یادونه کړې او کله ناکله یې ادعا کړې چې د سولې یوه هوکړه نږدې ده، خو وروسته خبرې په ټپه درېدلې او پوځي عملیات بیا پیل شوي دي.

د ولسمشرټرمپ له دې څرګندونو مخکې د ورځې په پیل کې امریکايي ځواکونو بیا د ایران په بېلابېلو هدفونو بریدونه وکړل. ټرمپ تر دې مخکې ژمنه کړې وه چې په اردن کې د درېیو امریکايي سرتېرو او په عراق کې د یو بل امریکايي پوځي تر وژل کېدو وروسته به ایران ته "ستره پوځي سزا" ورکړي.

ملګرو ملتونو له هغو هېوادونو چې د منځني ختیځ په جګړه کې ښکېل دي، غوښتي چې په هرمز تنګي کې د بند پاتې شویو شاوخوا شپږ زره سمندري کارکوونکو د خوندي ایستلو او خپلو هېوادونو ته د بېرته ستنولو په برخه کې مرسته وکړي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د لوی کمېشنر ولکر ترک ویاندې، شابیا مانتو، ویلي چې ترک د هغو زرګونو سمندري کارکوونکو د وضعیت د حل لپاره د بېړنیو اقداماتو غوښتنه کړې چې په منځني ختیځ کې د جګړې له امله بند پاتې دي.

تورک د دغو سمندري کارکوونکو وضعیت "له بشري او د بشري حقونو له پلوه یو ډېر سخت بحراني حالت" بللی دی.

د سمندري چارو نړیوال سازمان ویلي چې لږ تر لږه شپږ زره سمندري کارکوونکي، چې په سلګونو بېړیو کې سپاره دي، په هرمز تنګي کې بند پاتې دي او حتی د ایران، امریکا او اسراییل ترمنځ د اوربند پر مهال یې هم د ایستلو امکان نه درلود. د دې سازمان له مخې، د ډېرو نورو سمندري کارکوونکو د برخلیک په اړه هم معلومات نشته.

د ترک ویاندې همداراز وویل چې د ایران له خوا پر ملکي کشتیو بریدونه د منلو وړندي او باید ودرول شي اوزیاته یې کړه چې دغه بېړۍ د نړیوال بشري قانون له مخې خوندي دي.

د پاکستان پوځ تایید کړه چې په خیبرپیښتونخوا کې د وسله والو په یوه برید کې د سرتیرو او پولیسو په ګډون پنځلس کسان وژل شوي دي.

د پاکستان د پوځ د رسنیو څانګې د جمعې په ورځ په خبرپاڼه کې وویل چې وسله والو د شپې له خوا له یوې امنیتي پوستې سره له چاودیدونکو موادو ډک موټر ته چاودنه ورکړه چې په نتیجه کې یې دولس پوځیان، دوه پولیس او یوحکومتي چارواکی ووژل شول.

دا پیښه د خیبرپښتونخوا ایالت په ټانک ولسوالۍ کې شوې ده. د خبرپاڼې له مخې په ځوابي نښتو کې دولس وسله وال وژل شوي دي.

تحریک طالبان پاکستان ډلې د دغه برید مسولیت منلی او په یوه بیان کې یې ویلي چې د څلورو انتحاریانو له خوا ترسره شوی دی.

د پاکستاني طالبانو دا ډله له ۲۰۰۷ کال راهیسې د حکومت پرضد جګړه مخ ته وړي او هدف یې د حکومت نسکورول او په دې هیواد کې د خپل تفسیرله مخې د شرعت نافذول دي.

اسلام‌اباد تورپورې کوي چې د دې ډلې وسله وال په افغانستان کې له خوندي پټنځایونو څخه په استفادې د پاکستان دننه بریدونه ترسره کوي، هغه تور چې د طالبانو حکومت تل ردکړی او ویلي یې دي چې سختدریځي د پاکستان کورنۍ ستونزه ده.

د امریکا پوځ وايي په ایران کې یې د خپلو شپنیو عملیاتو یو بل پړاو پای ته ورساوه.

منځني ختیځ کې دامریکا د پوځ مرکزي قومانداني ،(سنتکام)په یوه اعلامیه کې وویل چې دغه عملیات د ایران په وخت دسهار په ۴:۳۰ بجو پای ته ورسیدل.

اعلامیه زیاتوي چې یادو عملیاتو ۲ ساعته او ۱۵ دقیقې دوام وکړ چې په ترځ کې یې "د پوځي قوماندې مراکز، د بې پیلوټه الوتکو تاسیسات او زیرمتونونه ، ارتباطي شبکې ، د رادار او ساحلي څارنې ځایونه او بحري امکانات په نښه شول."

سنتکام تیره شپه ویلي وو چې دغه بریدونه د هرمز تنګي څخه تیریدونکو تجارتي بیړیو او ملکي ماڼوګرو ته د ایران د ګواښونو د کمولو لپاره ترسره کیږي.

اعلامیې وویل چې هرمز تنګی د ایراني ځواکونو له بریدونو سره سره نه دی تړل شوې او بیړۍ دامریکا د اردو په بدرګه په کې تګ راتګ کوي.

بلخوا ایراني رسنۍ رپوټ ورکوي چې دامریکا لخوا د جمعې دسهار د بریدونو په نتیجه کې ۴ کسه وژل شوی او ۷ تنه نور ټپیان دي.

رپوټ کې د خوزستان ولایت د امنیتي مرستیال ولی الله حیاتي له قوله راغلي چې د اهواز ښار په شاوخوا ځینو نقاطو باندې د امریکا د توغندیز برید په ترځ کې ۴ کسه وژل شوي او ۵ تنه نور ټپيان شوي دي خو نور جزییات نه دي ورکړل شوي.

ویل کیږي چې دوه کسه نور په بندر عباس د امریکايي ځواکونو د تیرماښام برید کې ټپیان شوي دي.

په سره سمندرګي کې د سعودي عربستان په دوو تیل وړونکو بیړیو د برید تر راپور وروسته د پنجشنبې په ورځ په نړیوالو بازارونو کې د تېلو بیې لوړې شوې او هر بېرل تر ۱۰۰ ډالرو ورسېد.

د برنت نفتو بیې ۹۸ اعشاریې ۵ ډالرو او د امریکا د نفتو یا ویسټ تګزاس اینټرمیډیټ بیې څه باندې ۹۰ ډالرو ته ورسېدې.

دا په وروستیو شپږو اونیو کې د تیلو تر ټولو لوړې بیې بلل کېږي.

په ایران د امریکا د تازه بریدونو له پیل سره د تیلو بیې په نړیوالو بازارونو کې تر ۲۵ فیصدو لوړې شوي.

رویترز خبري اژانس د چارواکو په حواله رپوټ ورکوي چې د روانې اونۍ په ترځ کې افغانستان،پاکستان او دهند په شمال کې د سختو بارانونو او سیلابونو له کبله لږ تر لږه ۸۲ کسان مړه شوي او کرنیزې ځمکې، بنسټیزې زیربناوې او عامه تاسیسات هم سخت زیانمن شوي دي.

د رپوټ په اساس، د افغانستان د نورستان ولایت او د پاکستان د خیبر پښتونخوا ایالت په بېلابېلو سیمو کې په تېرو ۷۲ ساعتونو کې د سېلابونو له امله لږ تر لږه ۴۶ کسان مړه او لږ تر لږه ۱۰۰ نور ټپیان شوي دي.

دغه راز د هند د آسام ایالت چارواکي وایي، په تېرو ۲۴ ساعتونو کې د سېلابونو له امله هلته لږ تر لږه ۱۰ کسان مړه شوي، چې ورسره د روانې اوونۍ د مړو شمېر ۳۶ تنو ته رسېدلی دی.

د آسام د طبیعي پېښو د مدیریت ادارې د چهارشنبې ورځې په راپور کې ویلي چې د ایالت په ۱۱ ولسوالیو کې له ۶۵۰ زرو څخه ډېر کسان د سختو بارانونو له کبله اغېزمن شوي دي.

بلخوا د اقلیم د بدلون کارپوهان وايي، سره له دې چې افغانستان او پاکستان د نړۍ د شنوخونو ګازونو په تولید کې ډېره لږه ونډه لري، خو د اقلیم د بدلون له اغېزو څخه تر ټولو ډېر زیانمن هېوادونه دي. په دغو هېوادونو کې د سېلابونو، وچکالیو، د واورو د ویلې کېدو او د اوبو د کمښت زیاتېدونکي ګواښونه د میلیونونو خلکو ژوند له خطر سره مخامخ کړی دی.

د امریکا د پوځ مرکزي قوماندانۍ (سنټکام) وايي چې د ایران دننه یې د شپنیو بریدونو یو بل پړاو بشپړ کړی دی.

سنټکام په ایکسپاڼه اعلامیه کې ویلي چې دغه عملیات د پنځه نیمو ساعتونو له دوام وروسته، د پنجشنبې په سهار پای ته ورسېدل.

په اعلامیه کې راغلي چې امریکایي ځواکونو د دولسمې پرله‌ پسې شپې لپاره د ایران سمندري وړتیاوې، د راکټونو او بې‌پیلوټه الوتکو د ساتنې تاسیسات، د رادار او ساحلي څارنې مرکزونه، او همدارنګه د هوايي دفاع سیستمونه په نښه کړي دي.سنټکام وايي چې د دغو بریدونو موخه د ایران هغه امکانات کمول دي چې په تجارتي بېړیو بریدونو کې ورڅخه کار اخلي .

بلخوا د ایران ځواکونه وايي د امریکا د نویو بریدونو په ځواب کې یې د کویټ په څو ځایونو د بې پیلوټه الوتکو بریدونه کړي دي.

د سپاه پاسداران ځواکونو اعلامیه وايي په کویټ کې یې د علی السالم په هوايي اډه ، د العدیري په پوځي اډه او په مخابراتي تاسیساتو برید کړی دی .

اعلامیه ادعا کوي چې په دغو بریدونو کې یو شمیر امریکایی عسکر "وژل شوي او ټپیان شوي" او د پاتریوت دافع هوا یو سیستم، او دغه راز څوامریکايي هیلي کوپټرې او ډرونونه له مینځه وړل شوي دي.

سپاه پاسداران ځواکونو د امریکا له بریدونو څو ساعته مخکې ګواښ کړی وو چې که د ایران زیربناوې په نښه شي نو د سیمې دهیوادونو د انرژۍ په تاسیساتو به برید وکړي.

د امریکا متحده ایالاتو ولسمشر د چهارشنبې په ورځ، د چنګاښ ۳۱مه، خبرداری ورکړ چې که ایران په هرمز تنګي کې پر یوې بېړۍ برید وکړي، امریکا به په ځواب کې یو پل یا د برېښنا تولید مرکز بمبار او ویجاړ کړي.

ډونالد ټرمپ په خپلې ټولنیزې شبکې ټروت سوشیل کې ولیکل: "له همدې شېبې وروسته، هر وخت چې د ایران اسلامي جمهوریت په هرمز تنګي کې پر یوې بېړۍ د توغندي، راکټ، بې‌پیلوټه الوتکې (ډرون) یا هر ډول بلې وسلې په وسیله برید وکړي، متحده ایالات به‌یې یو پل یا برېښناکوټ بمبار او له‌منځه یوسي."

هغه زیاته کړه چې دې خبرداري کې هغه پلونه او برېښناکوټونه هم شاملېږي چې د ایران د پلازمېنې تهران په شاوخوا یا دننه کې موقعیت لري.

د امریکا ولسمشر د چنګاښ په ۲۴مه هم ویلي و، که تهران هوکړه ونه مني، نو په راتلونکې اوونۍ کې به پر ایراني برېښناکوټو او پلونو خپل بریدونه پراخ کړو.

د اوربند د تفاهم‌لیک له امضا مخکې هم ډونالد ټرمپ د برېښناکوټو او پلونو په څېر پر بنسټیزو تاسیساتو د برید ګواښ کړی و.

متحده ایالاتو له ایران سره د جګړې په روان پړاو کې چې ۱۲مې ورځې ته داخل شوی، د ایران په بېلابېلو سیمو، په ځانګړي ډول د هېواد په جنوب کې څو پلونه په نښه کړي دي.