بریتانیا او اروپایي ټولنه به دا اوونۍ خپله وروستۍ هڅه وکړي چې له برګزېټ وروسته د سوداګرۍ پر یوې معاملې سره سلا شي.

دا مهال د دواړو خواوو مرکچیان پر دې کار کوي چې د ډسمبر له ۳۱مې یا د برګزېټ د انتقال پړاو له پای ته رسېدو مخکې، په ټپه درېدلی حالت مات کړي.

پرون د ډسمبر په شپږمه نېټه بروکسل کې په همدې هدف خبرې وشوې، خو د کوم پرمختګ راپور ورنه‌کړل شو.

ټاکل شوې نن د بریتانیا صدراعظم بورېس جانسون او د اروپایي کمېسیون مشره اورزلا فن دیرلاین په دې اړه وغږېږي او دا پرېکړه وکړي چې د خبرو دوام کې کوم مسئله شته او که نه.

دا دواړه کسان وروسته تر هغه خبرو کې مداخله کوي چې د ډسمبر په څلورمه لندن کې په دې تړاو د یوې اوونۍ خبرې له خنډ سره مخامخ شوې.

د بریتانیا ګارډین ورځپاڼې د جمعې په ورځ د تېل‌وړونکو بېړیو د مالکانو د نړیوالې ټولنې (Intertanko)انټرټانکو د یوه چارواکي له قوله راپور ورکړی چې د هرمر تنګي منځنۍ برخه لا هم د شاوخوا ۸۰ سمندري ماینونو له امله بنده ده او بېړۍ مجبوره دي چې د دې اوبلارې شمالي او جنوبي مسیرونه وکاروي.

دغه ستراتیژیک تنګی د امریکا او اسرائیل له خوا د ایران پر ضد د جګړې له پیل لږ وروسته د سپاه پاسداران له لوري تړل شوی و. امریکا، د اوربند له ټینګېدو وروسته، د ایران د بندرونو سمندري محاصره عملي کړه، خو د دواړو هېوادونو ترمنځ د تفاهم‌لیک له لاسلیک وروسته د امریکا پوځ اعلان وکړ چې دا محاصره یې پای ته رسولې ده.

د ایران د ملي امنیت عالي شورا د پنجشنبې په ورځ په یوه بیان کې د هرمز تنګي په اوبو کې د سمندري ماینونو شتون تایید کړی او ویلي یې دي چې د «ځانګړو شرایطو او ځینو امنیتي خطرونو» له امله بېړۍ باید په هغو لارو او وختونو کې تګ راتګ وکړي چې ایران یې ورته ټاکي، څو په تدریجي ډول د تګ راتګ امکانات پراخ شي.

په خبرپاڼه کې راغلي چې د نورو موضوعاتو، «لکه د ماینونو پاکول»، په اړه به د ایران او امریکا د تفاهم‌لیک د پنځم بند له مخې اقدامات وشي.

ګارډین ورځپاڼې د انټرټانکو د ريیس فیل بلچر له قوله لیکلي چې که اوربند دوام هم ومومي، له جګړې مخکې عادي حالت ته د هرمز تنګي د بېرته راتګ لپاره د دغو ماینونو او نورو خنډونو له امله نسبتاً ډېر وخت ته اړتیا ده.

د ولسمشر ډونالډ ټرمپ ځانګړی استازی سټېف ویټکاف او د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي سویس ته روان شوي دي.

دوی په داسي حال کې د سویس په لور خوځېدلي چې په لبنان کې د اسرائیل او حزب الله ترمنځ اوربند د ایران او امریکا د خبرواترو د بیا پیل کېدو هیلې زیاتې کړې دي.

اسرائیل او حزب‌الله د جمعې په ورځ له څو ورځنیو سختو نښتو وروسته د اوربند هوکړې ته ورسېدل.

د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، دا نښتې تر دې وړاندې سویس ته د امریکا د مرستیال ولسمشر جې ډي ونس د سفر د لغوه کېدو سبب شوې وې او د مذاکراتو د راتلونکي په اړه یې شکونه زېږولي وو.

د اکسیوس د راپور له مخې، ویتکاف سویس ته تللی څو هلته له جرډ کوشنر سره یوځای شي، چې دا مهال په سویس کې دی. همداراز ټاکل شوې چې عباس عراقچي نن (د شنبې په ورځ) سویس ته سفر وکړي.

اکسیوس لیکلي چې دا پرمختګونه ښيي دواړه لوري د تخنیکي خبرو اترو د پیل لپاره چمتووالی نیسي، څو یوې دوامدارې هوکړې ته ورسېږي.

رویټرز راپور ورکړی چې سپینې ماڼۍ د ویتکاف د سفر په اړه پوښتنو ته ځواب نه دی ویلی. یوه لوړپوړي امریکايي چارواکي دې خبري اژانس ته ویلي چې د لبنان اوربند د امریکا او قطر په منځګړیتوب او د ایران په همکارۍ ټینګ شوی دی.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جمعې په ورځ په خپله خواله رسنۍ «ټروت سوشل» کې په یوه پیغام کې ولیکل چې ایران له کمزوري دریځه له امریکا سره خبرو ته حاضر شو او د مذاکراتو په بهیر کې به هېڅ ډول مالي مرسته ترلاسه نه کړي.

ټرمپ لیکلي: «موږ له مجبورۍ او ناچارۍ خبرو ته نه یو ورغلي؛ دا ایران و چې داسې یې وکړل. هغوی نور ختم شوي دي.»

هغه همداراز د ایران او امریکا د تفاهم‌لیک د ۶۰ ورځني پړاو په اړه ویلي چې امریکا به د دې هوکړې د پلي کېدو بهیر تر پایه تعقیب کړي.

د امریکا ولسمشر زیاته کړې: «هېڅ پیسې به هغوی ته ورنه کړل شي؛ آن لس سنټه هم.»

ټرمپ په بل پیغام کې ادعا کړې چې جګړې ایران سخت کمزوری کړی او خپلې پخوانۍ څرګندونې یې تکرار کړې چې ګواکې د ایران هوايي ځواک، سمندري ځواک، هوايي دفاعي سیستمونه او اغېزمنه راداري شبکه له منځه تللې ده.

سویس وايي په دغه هیواد کې دتهران او واشنګټن ترمینځ ټاکل شوې نننۍ خبرې لغو شوې.

وروسته لدې چې سپینې ماڼۍ سویس ته د مرستیال ولسشمر جې ډي ونس د سفر دلغو کیدو خبر ورکړ ددغه هیواد بهرنیو چارو وزارت تایید کړه چې دامریکا او ایران ترمینځ خبرې چې ټاکل شوې وه د جمعې په ورځ وشي لغو شوې.

دایران او امریکا ترمینځ د ټاکل شویو خبرو له لغو کیدو یوه ورځ مخکې ددواړو هیوادونو ترمینځ هوکړه چې په یوه ماده کې یې د اټومي خبرو لپاره ۶۰ ورځې وخت په نظر کې نیول شوی لاسلیک او رسمي شوه.

ټاکل شوې وه دغه ۶۰ ورځې سر د جمعې له ورځې سملاسي پیل شي.

خو د ایران سپاه پاسداران ځواکونو ته نږدې تسنیم رسنۍ د پنجشنبه په ورځ رپوټ ورکړ چې ایراني مرکچیان له نویو خبرو مخکې دیته اړتیا لري چې د امریکا له لورې د موقتې هوکړې د پلي کیدو نښې وګوري او تراوسه جینیوا ته دایراني مرکچې پلاوي سفر تایید شوی نه دی.

د امریکا مرستیال ولسمشر جي ډي ونس د پنجشنبه په ورځ سپینه ماڼۍ کې خبریالانو ته وویل چې ایران امریکا سره د تفاهم لیک پوځي تعهداتو ته تراوسه ژمن پاته شوی او تیره شپه څه دپاسه ۱۲ ملیون بیرله تیل له هرمز تنګي تیر شوي دي.

جي ډي ونس یوه ورځ وروسته لدې چې ددواړو هیوادونو ترمینځ هوکړه د ولسمشرانو لخوا رسما لاسلیک شوه وویل چې ایرانیانو د دوهمې پرله پسې شپې لپاره دهیڅ کومې بیړۍ په لور ډزې نه دي کړی. او تراوسه هغوی په خپلو ژمنو ولاړ دي.

د متحدو ایالاتو مرستیال ولسمشر زیاته کړه چې واشنګټن هم د محاصرې په لیرې کولو کې په خپلو ژمنو ولاړ دی.

هغه وویل چې په سیمه کې دامریکا پوځ ( سنتکام) څه دپاسه ۱۲ بیړیو ته اجازه ورکړې چې له محاصرې تیرې شي.

ونس وویل چې د وخت په تیریدو سره به لاڅرګنده شي چې تهران خپلو ټولو تعهداتو ته ژمن پاته کیږي کنه.

اوکراین په مسکو کې په برید کې د تیلو یوه تصفیه خونه په نښه کړې.

د مسکو ښاروال سرګي سوبیانین د پنجشنبې په ورځ د غبرګولي په ۲۸ تایید کړه چې پردې تصفیه خونې چې د مسکو د سیمې د سونګ توکو برابرولو تر ټولو لویه تصفیه خونه بلل کیږي، برید شوی دی. هغه دغه پېښه د روسیې پر پلازمېنې د بې ‌پيلوټه الوتکو یو پراخ برید وباله او ادعا یې وکړه چې ۱۸۰ بې ‌پيلوټه الوتکې مسکو ته د نژدې کیدو پرمهال ویشتل شوې دي. خو د نوموړي په خبره یوشمیر بې ‌پيلوټه الوتکې په جنوب ختیځ کې کاپوتنیا سیمه کې، تر تصفیې خونې پورې رسېدلې دي. د اوکراین ولسمشر ولودیمیر زیلینسکي تایید کړې چې اوکرایني ځواکونو روانه اونۍ د دوهم ځل لپاره د مسکو د تیلو تصفیه ‌خونه په نښه کړې ده. هغه پرخپله ایکسپاڼه ولیکل:" دا زموږ پر ښارونو او ټولنو د روسیې د بریدونو بشپړعادلانه ځواب دی، او د هغو تاسیساتو پر ضد زموږ د جنګیالیو د کار بله مهم لاسته راوړنه ده چې د روسیې د جګړې ماشین ملاتړکوي."

د ایران او امریکا د ولسمشرانو له خوا د هوکړې له لاسلیک وروسته د نړۍ په بازارونو کې د تیلو بیې راولویدې.

د شمالي سمندرد برینټ اومه تیلوبیه ۱،۴ سلنه راولویده او د یوه بیرل بیه یې ۷۸ ډالراو ۴۲ سنټو ته ورسیده او او د ویسټ ټکزاس د انټرمیډییټ اومه تېلو بیه ۱،۷ سلنه راولویده او د یوه بیرل بیه یې ۷۵ ډالر او ۴۷ سنټو ته ورسیده. د تیلو بیې په منځني ختیځ کې د جګړې له پیلیدو سمدستي وروسته ۱۱۰ ډالرو ته ختلې وې. د هرمز له تنګي څخه چې د شوې هوکړې له مخې د سوداګریزو کشتیو پرمخ په بشپړ ډول پرانیستل کیږي، د کشتیو تګ راتګ ورو د پیلیدو په حال کې ده. د راپورونو له مخې د ایران پرتیلو بار درې کشتۍ له دغه بندرڅخه د خپل هدف پرلورخوځیدلي.

دا تنګی چې ترډیره حده ایران تړلی و، د نړۍ د انرژۍ له تر ټولو مهمو لارو څخه شمېرل کېږي چې د نړۍ شاوخوا ۲۰ سلنه اومه تیل د همدې لارې له لارې لېږدول کېږي.

د امریکا او ایران ولسمشرانو هغه هوکړه لاسلیک کړه چې په منځني ختیځ کې جګړه پای ته رسوي او سمدستي عملي کیږي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د چهارشنبې په ورځ د غبرګولي په ۲۷ په فرانسه کې د اوو سترو صنعتي هېوادونو (G7) له سرمشریزې وروسته د ورسايۍ په ماڼۍ کې د شمعو په رڼا کې د ماښامنۍ پر مهال دغه تفاهم ‌لیک لاسلیک کړ. د ازادي راډیو د خبر د مرکزي څانګې د راپورله مخې هغه ویډیو چې د سپینې ماڼۍ او د فرانسې د ولسمشر ایمانویل مکرون له خوا په ایکسپاڼو کې شریکه شوې، ښيي چې ټرمپ دغه سند لاسلیکوي. نوموړي د لاسلیک کولو په مهال وویل: "دا اسانه نه وه." په داسې حال کې چې د کوربه هېواد د فرانسې ولسمشر ایمانویل مکرون او نورو مېلمنو چکچکې کولې.

مکرون پرخپله ایکسپاڼه ولیکل: "دا هوکړه د تلپاتې سولې لپاره لاره هواروي او له مخې یې د هرمز تنګي بیرته پرانیستل کیږي."

د ایران دولتي خبري اژانس، ایرنا هم هغه انځورونه خپاره کړل چې پکې د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان د ایران او متحده ایالاتو ترمنځ د هوکړې د لاسلیکولو پر مهال ښکاري. په انځورونو کې د ایران ولسمشر د هوکړې پاڼې د کامرو پر لور نیولې چې د هغه او د امریکا د ولسمشر دواړه لاسلیکونه پکې ښکاري.

ټاکل شوې وه چې دغه هوکړه چې ۱۴ مادې لري، د جمعې په ورځ په سویس کې لاسلیک شي. د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند

اسماعیل بقایي وویل چې که څه هم د دغې هوکړې لپاره نور رسمي مراسمو ته اړتیا نشته خو له مخکیني پلان سره سم به د دواړو هیوادونو پلاوي هلته په سویس کې وي او د خبرو اترو دوهم پړاو به پیل کړي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي، که له ایران سره د شوې هوکړې له پایلو راضي نه وي او تهران خپل چلند اصلاح نه کړي، امریکا به یو ځل بیا پر ایران پوځي بریدونه ترسره کړي.

ټرمپ د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۲۹مه) په فرانسه کې د جي-۷ هېوادونو د مشرانو د غونډې په څنډه کې د مصر له ولسمشر عبدالفتاح السیسي سره په ګډ خبري کنفرانس کې وویل:

«دا یوازې یو تفاهم‌لیک دی. که زه ترې راضي نه وم او هغوی خپل چلند بدل نه کړ، نو موږ به بیا پرې ډزې وکړو او بمونه به ورباندې وغورځوو.»

د امریکا ولسمشر هغه راپورونه هم رد کړل چې ګواکې واشنګټن به د یاد تفاهم‌لیک له مخې په ایران کې د ۳۰۰ میلیارد ډالرو پانګونه وکړي. خو نوموړي زیاته کړه چې امریکا به د نورو هېوادونو له لوري په ایران کې د پانګونې مخه ونه نیسي.

د تفاهم‌لیک بشپړ متن لا تر اوسه په رسمي ډول نه دی خپور شوی، خو د ځینو امریکايي رسنیو له‌خوا د خپرو شویو مسودو له مخې، په یوه ماده کې راغلي چې:

«متحد ایالتونه ژمنه کوي چې له خپلو سیمه‌ییزو شریکانو سره په ګډه د ایران د اقتصادي بیارغونې او پراختیا لپاره یو هر اړخیز او د دواړو لورو له‌خوا منل شوی پلان جوړ کړي او د لږ تر لږه ۳۰۰ میلیارد ډالرو تمویل تضمین کړي. د دې پلان د عملي کولو میکانیزم به د وروستۍ هوکړې د یوې برخې په توګه په ۶۰ ورځو کې ترتیب شي.»

خو ټرمپ ټینګار وکړ چې په تفاهم‌لیک کې داسې کومه ماده نشته چې له مخې یې امریکا ایران ته مستقیمې پیسې ورکړي. هغه همداراز دا ادعا هم رد کړه چې په سند کې د ایران پر وړاندې د بندیزونو د فوري لغوه کېدو کوم بند شامل دی.

د امریکا ولسمشر ویلي چې هر ډول احتمالي اقتصادي اسانتیاوې یا د بندیزونو نرمښت به د ایران په ژمنو او راتلونکي چلند پورې تړلی وي.

په داسې حال کې چې دنړۍ مشرانو دایران او امریکا ترمینځ د هوکړې هرکلی وکړ د متحدو ایالاتو ولسشمر وايي که چیرې ایران له هوکړې سره سم چلند ونه کړي نو واشنګټڼ کیدای شي بیا پوځي عملیاتو ته مخه کړي.

دونالد ټرمپ فرانسه کې د جي ۷ یا اوو صنعتي پرمختللیو هیوادونو غونډه کې چې دمصر ولسشمر عبدالفتاح سیسي یې ترڅنګ ولاړ وو خبریالانو ته وویل دغه تفاهم لیک یواځې مقدماتي توافق دی او ګواښ یې وکړ که چیرې ایران هغه څه چې امریکا یې تمه لري ترسره نه کړي نو پوځي عملیات به بیا پیل شي.

ټرمپ هغه رپوټونه چې وايی امریکا به دهوکړې سره سم ایران کې ۳۰۰ ملیارډ ډالر پانګونه وکړي هم رد کړل. خو دايی هم وویل چې واشنګتن به نور هیوادونه ایران کې له پانګونې منع نه کړي.

تمه ده چې دامریکا او ایران استازي دغه تفاهم لیک د راتلونکې جمعې په ورځ سویس کې رسما لاس لیک کړي.