په هلمند کې د ځوان فکر په نوم مدني ټولنې نن سې شنبه (د لېندۍ ۴مه) د ازادي راډیو د خبریال الیاس داعي او د پخواني ژورنالېست یما سیاوش د قاتلانو د ژر تر ژره نیولو غوښتنه وکړه.

د دې ټولنې مشر نور علي نوري ازادي راډیو ته وویل: "ځوانان، قومي مشران او خبریالان زموږ په ټولنه کې راغونډ شوي وو، له دولته مو وغوښتل چې د خبریالانو ژوند ته جدي پاملرنه وکړي او له طالبانو مو وغوښتل چې خبریال خپل هدف ونه ګرځوي."

په هلمند کې د ازادي رادیو خبریال الیاس داعي له نننه دولس ورځې مخکې په لښکرګاه کې هغه وخت ووژل شو چې د ده پر موټر مقناطیسي ماین وچاودید، څو ورځې مخکې تر دې په کابل کې د طلوع ټلوېزیون پخوانی خبریال یما سیاوش د ورته چاودنې قرباني شو.

ملګري ملتونه وایي چې په افغانستان کې رسنۍ لاهم تر فشار لاندې دي.

دا خبره د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه مأموریت (یوناما) په هغه راپور کې چې د سې شنبې په ورځ‌یې خپور کړی کړی او ویلي یې دي چې د یوناما د بشري حقونو څانګې د خبریالانو د توقیف او د رسنیو د فعالیتونو د ځنډولو څو پېښې مستندې کړي چې هغه د دې څرګندونه کوي چې د رسنیو سکټور لاهم په یوه ستونزمن چاپېریال کې فعالیت کوي.

په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه د یوناما راپور په دې هېواد کې د ۲۰۲۶ کال د اپرېل څخه تر جون پورې موده رانغاړي.

په دغه راپور کې د واکمنو چارواکو له‌خوا پر رسنیو د فشارونو په اړه د خبریالانو د نیول کېدو او د رسنیو د تړل کېدو د څو پېښو یادونه شوې او دغه‌راز ویل شوي چې یو شمېر رسنیو د مالي ستونزو له امله خپل فعالیتونه درولي دي.

جرمني یو ځل بیا افغانان د چارټر الوتنې له لارې خپل هېواد ته ستانه کړل.

د جرمني خبري اژانس د راپور له مخې، د دغو افغانانو د سپرلۍ الوتکه د سې شنبې سهار وختي د جرمني د لایپزیګ له هوايي ډګر څخه د کابل پر لور والوتله.

تر اوسه د دغو افغانانو په اړه چې دوی څومره کسان وو او د کومو لاملونو له امله بېرته افغانستان ته واستول شول، نور جزئیات نه‌دي خپاره شوي.

خو د جرمني د ختیځ ایالت ساکسوني د کورنیو چارو وزارت د دغو افغانانو د ډیپورټ بهیر تأیید کړی دی.

په کابل هوايي ډګر کې هم عیني شاهدانو ویلي چې یو شمېر کورنۍ د خپلو خپلوانو د ورتګ د هرکلي لپاره راټولې شوې وې او چارواکو ورته ویلي چې د ډیپورټ شویو د نومونو د ثبت او پوښتنو ګروېږنو وروسته ښایي خوشې شي، خو کله چې له کورنیو یې تضمین ترلاسه کړي.

د راپور له مخې، د دغو افغانانو ستنول د هغې هوکړې پر بنسټ ترسره شوي چې د طالبانو له حکومت سره شوې او له مخې یې د جرمني حکومت کولای شي د درېیم‌ګړو هېوادونو له ښکېلتیا پرته افغانستان ته د افغانانو د بېرته ستنولو لړۍ په منظم ډول مخ ته یوسي.

د جرمني حکومت ویلي هغه افغانان چې په دې هېواد کې یې درانه جرمونه ترسره کړي او نور هغوی چې د پناه غوښتنې یې رد شوي بېرته افغانستان ته لېږي، خو منتقدین وایي چې د جرمني حکومت له بشري حقونو څخه د سرغړونو، په ځانګړي ډول د ښځو پر وړاندې محدودیتونو سره سره طالبانو ته رسمیت ورکړی او هم‌یې هغوی ته امتیاز ورکړی.

د راپور له مخې په دغو امتیازاتو کې دا هم شامل دي چې په جرمني کې د افغانستان په ډیپلوماتیکو استازولیو کې د طالبانو ډیپلوماتانو ته د فعالیت اجازه ورکړل شوې ده.

د سره صلیب نړیواله کمېټه د افغانستان په څو ولایتونو کې له سوونو زیانګالو ښځو سره د مرستې خبر ورکوي.

د افغانستان لپاره د دې کمېټې څانګې د سې شنبې په ورځ په خپله اېکس پاڼه کې لیکلي چې په پروان، کندهار او خوست ولایتونو کې یې د افغاني سرې میاشتې ټولنې په همکارۍ زرو زیانګالو امیندواره او شیدې ورکوونکو ښځو ته نغدې مرستې او د تغذیې په اړه روزنه ورکړې ده.

د سره صلیب په وینا دا مرسته له میندو سره مرسته کوي چې خپلې بېړنۍ اړتیاوې پوره کړي او د خپلو کورنیو لپاره د دسترخوان پر سر مقوي خواړه کېږدي.

یو شمېر زیانګالو مېرمنو سره دا مرسته داسې مهال کېږي چې د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ ادارې (اوچا) د تېرې یکشنبې په ورځ خبرداری ورکړ چې که په روان کال کې لازمه بودجه ترلاسه نه‌کړي، نو په افغانستان کې به میلیونونه ماشومان له ژوند ژغورونکو روغتیایي او تغذیوي خدمتونو بې‌برخې شي.

د اوچا په خبره د بودجې کمښت په ۲۰۲۶ کال کې په افغانستان کې د ۵،۷ میلیونو ماشومانو او میندو لپاره د تغذیې پروګرامونه له ګواښ سره مخ کړي دي.

روېټرز خبري اژانس ته باخبره سرچینو ویلي چې عمان، د خلیج هېوادونو په ملاتړ، ایران ته د هرمز تنګي د ګډ مدیریت لپاره یو پلان وړاندې کړی دی.

د دې طرحې له مخې، د دغه مهمې سمندري لارې مدیریت به په ګډه ترسره کېږي او له تېرېدونکو کښتیو څخه به د خدمتونو په بدل کې اختیاري فیسونه اخیستل کېږي.

دا طرحه داسې مهال وړاندې شوې چې د هرمز تنګي د کنټرول پر سر په تېرو نږدې دوو اوونیو کې د امریکا او ایران ترمنځ شخړو زور اخیستی و.

د روېټرز په وینا، امریکا غواړي چې د هرمز تنګي وضعیت له جګړې مخکې حالت ته وروګرځي او کښتۍ د دې تنګي له لارې له فیس پرته په ازاده توګه تګ راتګ وکړي، خو ایران ټینګار کوي چې باید د دغې ستراتېژیکي سمندري لارې په مدیریت کې رول ولري.

تر اوسه تهران په رسمي ډول د عمان وړاندیز ته ځواب نه‌دی ورکړی، خو د دې هېواد چارواکو په وروستیو ورځو کې په تهران کې له ایراني چارواکو سره د دې طرحې په اړه خبرې کړې دي.

په همدې حال کې، د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي هم له خپلو عماني او سعودي سیالانو سره په اړیکو کې د هرمز تنګي په اړه د سیمه‌ییزې همکارۍ پر اهمیت ټینګار کړی دی.

د اروپا د مرکزي او لوېدیځو سیمو پر لور د تودوخې د نوې څپې له نږدې کېدو سره، د فرانسې او هسپانیې چارواکو د ځنګلونو د اورونو د خطر د زیاتېدو خبرداری ورکړی دی.

د دواړو هېوادونو چارواکو د سې‌شنبې په ورځ وویل چې اوروژونکو د پراخو اورلګېدنو په مهار کې پرمختګ کړی، خو خطر لا هم شته.

په فرانسه کې ځايي چارواکو ویلي چې د دغه هېواد د سوېل لوېدیځ په ژیروند سیمه کې اور تېره شپه نور نه دی پراخ شوی. د فرانسې ولسمشر امانویل مکرون خبرداری ورکړی چې راتلونکې اوونۍ به ستونزمنې وي او د دې بحران پر وړاندې مبارزه لا ډېرې چمتووالي ته اړتیا لري.

په هسپانیه کې هم چارواکو د مادرید لوېدیځ سیمه کې د اور د مهار د عملیاتو د پرمختګ خبر ورکړی، خو د دغه هېواد د هواپېژندنې ادارې ویلي چې د تودوخې نوې څپه به د چهارشنبې له ورځې پیل شي او د هېواد په ډېرو سیمو کې به د اورلګېدنې خطر زیات کړي.

د راپورونو له مخې، د روان میلادي کال له پیل راهیسې په هسپانیه کې شاوخوا ۱۵۰ زره هکټاره او په فرانسه کې ۱۱۵ زره هکټاره ځمکه د ځنګلونو په اورونو کې سوځېدلې ده.

ورسره هم‌مهاله، د پرتګال په شمالي او مرکزي سیمو کې هم څو اورلګېدنې دوام لري او تر زرو ډېر اوروژونکي د اطفایې الوتکو او چورلکو په مرسته د دغو اورونو د مهار هڅې کوي.

د اسرائیل صدراعظم،بنیامین نتانیاهو، د سې‌شنبې په ورځ په سپینه ماڼۍ کې د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره ګوري. دا د ایران د جګړې له پیل وروسته د دواړو مشرانو لومړنۍ مخامخ لیدنه ده.

ټاکل شوې چې د غونډې اصلي موضوع د ایران جګړه او د واشنګټن هغه هڅې وي چې د خبرو اترو د پیل لپاره ترسره کېږي. دغه جګړه د فبرورۍ میاشتې په وروستیو کې پر ایران د امریکا او اسرائیل له ګډو بریدونو وروسته پیل شوه. اسرائیل د امریکا او ایران ترمنځ د نښتو په نوې څپه کې چې د اپرېل له اوربند وروسته یې زور واخیست، مستقیمه ونډه نه ده لرلې.

نتانیاهو واشنګټن ته له سفر مخکې وویل چې په دې لیدنه کې به د ټولو مهمو موضوعاتو، په ځانګړي ډول د ایران، په اړه خبرې وکړي. هغه زیاته کړه چې د اسرائیل موخه د خپل امنیت ساتل او د سیمې له هېوادونو سره د سولې اړیکو پراخول دي.

تمه ده چې په دې لیدنه کې د اسرائیل او لبنان ترمنځ د شوې موافقې پلي کیدل، د غزې وضعیت او د بیارغونې لپاره یې هڅې هم وڅېړل شي.

دا لیدنه په داسې حال کې ترسره کېږي چې نتانیاهو د اسرائیل د راتلونکو انتخاباتو په درشل کې د صدارت د بلې دورې د ګټلو لپاره هڅې کوي.

رویټرز خبري اژانس د سې‌شنبې په ورځ فارس خلیج کې د یوې باخبره سرچینې په حواله راپور ورکړ چې عمان ایران ته دیوه ګډ سیمه ایز میکانیزم د جوړولو وړاندیز کړی چې له مخې به یې هرمز تنګي څخه د بیړیو د تیریدلو حق العبور په داوطلبانه ډول ورکول کېږي.

سرچینې چې نوم یې په راپور کې نه دی اخیستل شوی ویلي دي چې د عمان دغه وړاندیز د سیمې د هېوادونو له ملاتړ برخمن دي او داهم په کې راغلي دي چې ددې مهمې سمندري لارې کنټرول به یوازې د ایران په لاس کې نه وي.

ویل کېږي چې دغه وړاندیزکې د مالاکا تنګي د ادارې له ماډل څخه الهام اخیستل شوی چې د مالیزیا او اندونیزیا ترمنځ په ګډه اداره کېږي. د دې ماډل له مخې، بیړۍ دیاد تنګي څخه د تیریدو لپاره داوطلبانه فیس پرې کوي چې عواید یې د سمندري تګ راتګ د خوندیتوب، د چاپېریال ساتنې او د لټون او ژغورنې د چارو د تمویل لپاره لګول کېږي.

عمان تر دې مخکې په رسمي ډول ویلي چې د هرمز تنګي د مدیریت له هغې طریقې سره چې ایران یې غواړي موافق نه دی او ټینګار یې کړی چې د دې تنګي اداره باید د نړیوالو قوانینو له مخې ترسره شي.

له دې مخکې ایراني چارواکو تایید کړې وه چې د هرمز تنګي د مدیریت په اړه یې له عماني چارواکو سره خبرې کړې دي. د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند د دوشنبې په ورځ وویل چې دا مهال یوازینۍ رسمي خبرې چې ایران پکې دخیل دی، د هرمز تنګي په اړه له عمان سره دي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو موندنې ښيي چې د طالبانو د حکومت د پوله ساتو او پاکستاني پوځیانو ترمنځ د نښتو له پيله ۴۹۹ ملکیان وژل شوي او ۱۲۱۶ نور ټپيان شوې دي.

د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت یوناما دغه خبره د ( اپریل،مې ،جون) میاشتو پر مهال د بشري وضعیت د اروزنې په راپور کې، چې نن سه شنبه خپور شو، کړې ده.

راپور کې راغلي چې د تاوتریخوالي له کبله دغه ملکي مرګ ژوبله د تیر کال د اکتوبر میاشتې له لومړیو څخه د سږ کال د جون تر ۳۰مې پورې مستنده شوې ده.

د طالبانو د حکومت او پاکستان ترمنځ اړیکې وروسته تر هغه خرابې او د دواړو هېوادونو ترمنځ د تګ راتګ لارې بندې شوې چې د پاکستان هوایي ځواکونو د تېر کال اکتوبر کې د لومړي ځل لپاره پر کابل هوایي بریدونه وکړل.

یوناما پر ملکي مرګ ژوبلې سربیره په افغانستان کې بشري وضعیت یوځل بیا د اندیښنې وړ بللی دی.

دوی په هرات کې د حجاب نه مراعاتولو په تور د دیرشو ښځو د نیولو، د پخواني حکومت د امنیتي او دفاعي ځواکونو د نیولو او توقیف د نهه ویشتو پیښو او د ځینو هغو د شکنجې خبره هم یاده کړې ده.

پاکستان او افغانستان کې د طالبانو حکومت تراوسه د یوناما د دغه راپور په اړه تبصره نه ده کړې.

بدخشان کې د طالبانو د حکومت د اطلاعاتو او فرهنګ رئیس ذبیح الله امیري بهارک ولسوالۍ کې وژل شوی دی.

د بدخشان ولایت امنیه قومانداني ویاند احسان الله کامګار ازادي راډیو ته وویل چې ذبیح الله امیري باندې نن د بهارک- فیض اباد په لار دوه موټر سایکل سپرو وسله والو برید کړی او دبرید کونکو څخه یو کس د امیري د محافظانو په ډزو کې وژل شوی او دوهم کس نیول شوی دی.

اعلامیه زیاتوي چې دقتل انګیزه تراوسه څرګنده نه ده.

د خبر ترلیکلو کوم کس یا ډلې ددغه برید مسئولیت په غاړه نه دی اخیستی.

دغه برید په داسې حال کې کیږي چې بدخشان ولایت کې په دې وروستیو ورځو کې د طالبانو او مخالفینو ترمینځ یې نښتې شوي دي.

رواداري: د پاکستان په بریدونو کې په افغانستان کې لږ تر لږه ۴۷۲ ملکي وګړي وژل شوي او ۷۱۵ نور ټپیان دي

د رواداري په نوم د بشري حقونو سازمان چې له افغانستانه بهر فعالیت کوي، وایي د پاکستان په بریدونو کې په افغانستان کې لږ تر لږه ۴۷۲ ملکي وګړي وژل شوي او ۷۱۵ نور ټپیان شوي دي.

دغه سازمان د دوشنبې په ورځ په خپل راپور کې ویلي چې د ۲۰۲۴ کال د ډسمبر او د ۲۰۲۶ کال د جون ترمنځ موده کې یې د پاکستان اړوند ۵۰ بریدونه څېړلي دي.

د راپور له مخې، په دغو بریدونو کې د وژل شویو ۴۷۲ ملکي وګړو له ډلې ۳۴۲ نارینه، ۸۶ ماشومان او ۴۴ ښځې دي.

رواداري سازمان وايي چې د پاکستان په هوايي او ځمکنیو بریدونو کې د استوګنې کورونه، ښوونځي، جوماتونه، روغتیايي مرکزونه او نور عامه تأسیسات په نښه شوي او سخت زیان‌یې لیدلی دی.

خو د پاکستان حکومت تر دې مخکې څو ځله ادعا کړې چې په خپلو بریدونو کې یې یوازې د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) پوځي تأسیسات او پټنځایونه په نښه کړي دي.

افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندوی پلاوي (یوناما) د شمېرو له مخې، د روان کال د جون په ۲۹مه د پاکستان په هوايي بریدونو کې چې د کونړ، پکتیا او پکتیکا ولایتونو کې ترسره شول، ۲۸ ملکي وګړي چې ښځې او ماشومان هم په‌کې شامل وو، وژل شوي او ۴۹ نور ټپیان شوي دي.

همداراز، نړیوالو سازمانونو کابل کې د «امېد» په نوم د معتادینو د درملنې پر مرکز د پاکستان په هوايي برید کې د لږ تر لږه ۲۶۹ ملکي وګړو وژل کېدل هم تأیید کړي دي.