‎په ایران کې د پلتڼې او ژغورنې ډلې د هغې مسافر وړونکې الوتکې د سقوط ځای ته تللي چې پرون، اصفهان ته نېږدې، د دنا په نوم غره کې راوغورځېده.

چارواکو وویل، ټول ۶۵ تنه چې په الوتکه کې سپاره وو، وژل شوي دي.

د ایران دولتي ټلوېزیون نن د چارواکو په حواله خبر ورکړ چې د پلټنې په عملیاتو کې نن هليکوپټر هم برخه لري.

د ایران کهګیلویه و بویراحمد والي، علي محمد احمد پرون له ایرن ټلوېزیون سره په مرکه کې ویلي و چې د هوا د خرابېدو او د واورې د ورېدو له امله د پلټنې عملیات په سستۍ پرمخ ځي.

د اسمان هوايي شرکت مسافر وړونکې الوتکه، پرون د تهران له مهراباد هوايي ډګره الوتې او د یاسوج په نوم د غرنۍ سیمې په لور د پرواز په وخت کې یې سقوط وکړ.

د ایران پرېس ټي وي ویلي چې د الوتکې د سقوط ځای ته د ژغورنې ډلې نن سهار لمر خاته مهال ور ورسېدلې.

د متحدو ایالاتو ولسمشر دونالد ټرمپ ایران سره اوربند د "نړیدو په حال کې" وباله او زیاته کړه چې په هرمز تنګي کې د "تلپاتې ازادي" ترعنوان لاندې عملیاتو په بیا پیل ځکه غور کوي چې غواړي په جګړه کې بشپړه بریا ترلاسه کړي.

ټرمپ د دوشنبې په ورځ سپینه ماڼۍ کې خبریالانو ته وویل هغه اوربند چې د اپریل په اتمه رامینځ ته شو اوس "دومره کمزوری شوی چې باور یې نه شي کیدای."

ټرمپ وروسته فاکس نیوزته وویل د تلپاتې ازادي عملیاتو په تمدید غور کوي خو تراوسه یې نهايي پریکړه نه ده کړې.

یاد عملیات چې د مې په ۶ مه پيل شول له دوه ورځو کمه موده کې ودرول شول.

ټرمپ وویل : "مونږ به بشپړه بریا ترلاسه کړو. "

اروپايي اتحادیې د روسیې د ولسمشر ویلادیمیر پوتین وروستی وړاندېز چې د جرمني پخوانی صدراعظم ګیرهارد شرویدر یې دروسیې او اوکراین په لانجه کې غوره منځګړی وباله، رد کړ.

د اروپايي اتحادیې د بهرنیو چارو مشرې کایا کالاس د دوشنبې په ورځ بروکسل د بهرنیو چارو د وزیرانو غونډې ته وویل:
"که موږ روسیې ته دا حق ورکړو چې زموږ له خوا مذاکره کوونکی وټاکي، نو دا به هېڅ عاقلانه کار نه وي."

هغې زیاته کړه:
"ګېرهارډ شروېدر د روسیې د دولتي شرکتونو لوړپوړی لابي کوونکی پاتې شوی دی. نو څرګنده ده چې ولې پوتین غواړي هغه د مذاکره کوونکي په توګه وټاکل شي، ځکه په حقیقت کې به هغه د مېز په دواړو خواوو کې ناست وي."

پوتین د شنبې په ورځ، کله چې ترې وپوښتل شول چې له اروپا سره د خبرو د بیا پیل لپاره څوک مناسب بولي، وویل چې دی "په شخصي ډول" شروېدر غوره ګڼي.

دفرانسې د خبري اژانس درپوټ په اساس، ۸۲ کلن ګیرهارد شرویدر له کرملین سره نږدې اړیکې ساتلي دي، او د اوکراین پر ضد د روسیې د یرغل راهیسې یې د ډېرو لوېدیځو مشرانو خلاف دریځ غوره کړی، او هېڅکله یې دغه یرغل په څرګندو ټکو نه دی غندلی.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت وایي، د امریکا وړاندیز ته په ځواب کې یې په سیمه کې د جګړې د پای ته رسولو او په بهرکې د دې هیواد د کنګل شوې شتمنۍ د ازاديدوغوښتنه کړې ده.

د دې وزارت ویاند اسماعیل بقایي د دوشنبې په ورځ په تهران کې په خبري کنفرانس کې وویل: "موږ هېڅ ډول امتیازات نه دي غوښتي. یوازینی شی چې موږ یې غوښتنه کړې د ایران قانوني حقوق وو."

هغه زیاته کړه، "د ایران په غوښتنو کې په سیمه کې د جګړې پای ته رسول، د امریکا د سمندري محاصرې ختمول او د ایرانیانود شتمنیو ازادیدل چې کلونه کلونه په ناحقه په بهرنیو بانکونو کې بند پاتې دي، شامل وو."

د امریکا ولسمشرډونالډ ټرمپ د یکشنبې په ورځ وویل چې د جګړې د پای ته رسولولپاره د امریکا وړاندیز ته د ایران ځواب یې ردکړ او هغه ورته هیڅ د منلو ندی.

وروسته له هغې چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ایران په وړاندې د جګړې د پای ته رسولو لپاره د تهران شرطونه "په بشپړه توګه د نه منلو وړ" وبلل، د دوشنبې په ورځ د اسیا په بازارونو کې د تېلو بیې په چټکۍ سره لوړې شوې.

د برېنټ اومه تیلوبیه سهاروختي د اسیا په بازارونو کې ۴،۶۵ سلنه لوړه شوه او د یوه بیرل بیه یې څه کم سل ډالرو ته ورسېده.

د امریکا د ویسټ ټکزاس انټرمیډیټ (WTI) د تیلو بیه هم څه باندې ۴ سلنه لوړه شوه او د هر بیرل بیه یې څه کم ۱۰۶ ډالرو ته ورسېده. د نړۍ په بازارونو کې د تیلو بیې ځکه لوړې شوي چې پانګه ‌وال اندیښنه لري چې ښایي د هرمز تنګي له لارې د تېلو د عرضې په وړاندې خنډونه ډیرژر لیرې نشي، هغه تنګی چې تهران پرې جزوي محاصره لګولې ده.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وايي،"په ایران کې پوځي عملیات پایته رسیدلي نه دي".

د هغه په ټکو، د امریکا پوځ کولی شي په ایران کې پر نورو اهدافو بریدونه وکړي.

د ازادي راډيو د فردا څانګې د راپور له مخې، ولسمشر ټرمپ شریل اتکیسون سره په مرکه کې د چې د یکشنبې په ورځ خپره شوې، د هغه پوښتنې په ځواب کې چې ایا په ایران کې پوځي عملیات پایته رسیدلي او کنه وویل،"نه ما داسې څه ویلي نه دي، ما وویل چې هغوي (ایرانیانو) ماتې خوړلې ده، خو دا په دې مانا نه ده چې کار خلاص شوی دی، موږ کولی شو په دوو اوونیو کې پر نورو اهدافو بریدونو وکړو".

د ایران او امریکا ترمنځ له ۴۰ورځینۍ جګړې وروسته اوربند وشو.

ایران او واشنګټن د دغې جګړې د پایته رسیدو په موخه مذاکرات کوي.

چارواکي د اوکراین پر دوهم لوی ښار خارکییف د روسیې د ډرون د برید خبرورکوي.

چارواکو ویلي چې د شنبې په ورځ په دې ښارکې د هستوګنې پریوې لوړپوړیزې ودانۍ د روسیې په برید کې لږترلږه پنځه تنه ټپیان شوي دي. دغه برید داسې مهال شوی چې دواړو لورو په دوهمه نړیواله جګړه کې پرنازي جرمني د بریا د ورځې د لمانځلو په مناسبت درې ورځنی اوربند اعلان کړی دی.

په عین حال کې اوکراین پولې ته نژدې د روسیې په کرسک سیمه کې چارواکو د نژدې سل اوکرایني ډرونونو خبره کړې چې په ونیا یې هوایي قلمرو ته یې داخل شوي و خو ویلي یې دي چې چاته زیان ندی رسیدلی.

د دواړو له خوا اعلان شوی اوربند د دوشنبې په ورځ د می په یولسمه پای ته رسیږي.

د امریکا مرکزي قوماندانۍ، سینټکام وايي چې د ایران پر بندرونو د سمندري محاصرې د پيل راهیسې یې تر اوسه ۵۸ سوداګریزې بېړۍ دې ته اړې کړې چې خپله لاره بدله کړي.

سینټکام د شنبې په ورځ په خپله ایکسپاڼه کې په یوه اعلامیه کې وویل چې امریکایي ځواکونو په منځني ختیځ کې د وري له ۲۴مې نېټې راهیسې تر اوسه څلور ایراني بېړۍ "غیرفعالې کړې څو د ایران بندرونو ته د هغوی د ننوتلو یا وتلو مخه ونیسي".

د ایران سمندري محاصره په داسې حال کې دوام لري چې ایران لا هم د جګړې د پای ته رسېدو لپاره د امریکا وړاندیز ته ځواب نه دی ورکړی. د امریکايي چارواکو په وینا ټاکل شوې وه چې دغه ځواب د جمعې په ورځ واشنګټن ته وسپارل شي.

د امریکا ولسمشرډونالډ ټرمپ ګواښ کړی چې که د ایران له لوري کوم مثبت پرمختګ ونه شي، امریکا ښايي یو ځل بیا "د ازادۍ پروژه" عملي کړي.

برتانیا اعلان کړی چې د هرمز په تنګي کې د بار وړلو د حفاظت لپاره له هر بل نړیوال ماموریت مخکې به منځني ختیځ ته یوه جنګي بېړۍ واستوي.

د برتانیا د دفاع وزارت یوه ویاند د شنبې په ورځ (د می ۱۹مه) فرانس پریس اژانس ته وویل چې د ( ایچ- ایم- ایس ډراګن) جنګي بیړۍ ځای پرځای کول د څو هیوادونو د ایتلافي پلان برخه ده چې مشري یې بریتانیا او فرانسه په مشترک ډول کوي.

د اپریل په میاشت کې په لندن کې په یوه دوه ورځنۍ غونډه کې چې له ۴۴ څخه زیاتو هیوادونو پکې ګډون کړی و، د فرانسې او بریتانیا په مشرۍ ایتلاف جوړ شو او پر دې بحث وشو چې څرنګه په هرمز تنګي کې کښتۍ ازادانه تګ راتګ کولی شي او دې ته زمینه برابریدلی شي.

د فبروري په اته ویشتمه پر ایران د امریکا او اسراییل له برید څخه مخکې د ټولې نړۍ له پنځو یوه برخه تیل د هرمز تنګي له لارې تیریدل، خو په وروستیو میاشتو کې له دې لارې د تیلو صادرات په بېسارې ډول کم شوې دي.

پر اوکراین د روسیې له بشپړ یرغل راهیسې، په اودیسا ښار کې دوه وترنران لیونید ستودیانوف او والنتانیا ستودیانوف خپل ژوند د جګړې له امله د ټپي شویو او پریښودل شویو څارویو ژغورنې ته وقف کړ.

لیونید او والنتینا د ازادي راډيو اوکرایني څانګې ته وویل چې د جګړې په پيل کې دوی ټي شوي او پریښودل شوي څاروي خپل کلینیک ته راوړل خو ډیر ژر د جګړې لومړۍ کرښې ته د څارویو د ژغورنې لپاره ولاړل.

دې جوړې د هغو بیزوګانو او زمریانو په ګډون چې په ژوبڼ کې ژغورل شوي وو، درملنه کړې او د ډیرو نورو څارویو غم یې خوړلی دی. همداراز یې هغه مرغان چې د سمندرغاړي په تیلو لړلو خټو کې بند پاتې و، ژغورلي دي. دوی له اوکراین څخه بهر د سلګونو څارویو لپاره نوي کورونه هم موندلي دي.

روسیې د دوه زره دوه ویشتم کال د فبروري په څلرویشتمه پر اوکراین بشپړ یرغل پيل کړ چې د دې جګړې له امله هم ډیرو انسانانو خپل ژوند له لاسه ورکړی، هم ډیر مالي زیانونه اوښتي او هم د جګړو په سیمو کې د څارویو او مرغانو ژوند یې سخت اغیزمن کړی دی.

ټرمپ: که د ایران له لوري کوم مثبت اقدام ونه شي، ښايي «د ازادۍ پروژه» بیا پيل کړي

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د جمعې په ورځ وویل چې ښايي تر شپې پورې د ایران له لوري د امریکا وړاندیزونو ته ځواب ترلاسه کړي.

تر دې مخکې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو هم ویلي و چې واشنګټن تمه لري ایران به د جمعې په ورځ د جګړې د پای ته رسولو لپاره د امریکا وړاندیز ته خپل ځواب وسپاري.

روبیو ویلي و: «وګورو چې په دې ځواب کې څه شامل دي. زموږ هیله دا ده چې داسې څه وي چې موږ یوې جدي مذاکراتي پروسې ته داخل کړي.»

خو د شنبې تر غرمې پورې لا هم د امریکا د وړاندیز او د جګړې د پای ته رسولو په اړه د ایران د رسمي ځواب خبر نه و خپور شوی.

ټرمپ د جمعې په ورځ ویلي و: «داسي ښکاري چې نن شپه به یو لیک ترلاسه کړم، وګورو چې څه پېښېږي.»

د امریکا ولسمشر، چې د سپینې ماڼۍ په انګړ کې یې له خبریالانو سره خبرې کولې، ګواښ وکړ چې که د ایران له لوري کوم مثبت پرمختګ ونه شي، امریکا ښايي یو ځل بیا «د ازادۍ پروژه» عملي کړي.