د امریکا ولسمشر ډونالد ټرمپ د سې شنبې په ورځ ایران ته بل خبرداری ورکړ چې باید له نړیوالو قدرتونو سره د اټمي موافقې درناوی وکړي که نه؟ له لویو لویو ستونزو سره به مخامخ شي.

دا د واشنګټن او تهران ترمنځ په لوړه سطحه د خبرداریو د لړۍ وروستی خبرداری دی او وروسته له هغې ورکول کېږي چې د امریکا سمندري ځواکونو د سې شنبې په ورځ وویل چې په فارس خلیج کې یې د یوې ایرانۍ کښتۍ پر لوري د خبرداري ډزې کړې دي.

ټرمپ تېره اوونۍ تائید کړې وه چې ایران د ۲۰۱۵ میلادي کال موافقه عملي کړې ده.

د دغې موافقې له مخې ایران خپل اټمي فعالیتونه بندوي او نړیوال هم پرې بندیزونه لیرې کوي.

ټرمپ د امریکا په اوهایو ایالت کې خپلو زرګونه ملاتړو ته په یوه غونډه کې وویل چې دی تر اوسه تهران ته اندېښنه لري او زیاته‌یې کړه که دغه موافقه هغسې چې لازمه ده عملي نه‌شي ایران به له ډېریو لویو ستونزو سره مخامخ شي.

د ایران د بشري حقونو یوه ډله په ایران کې د یوه بل افغان د اعدامیدو خبرورکوي.

د حال وش په نوم د ایران د بشري حقونو څارونکې ډلې د پنجشنبې په ورځ د غبرګولي په ۲۸ پرخپله ایکسپاڼه کې لیکلي، دغه افغان چې د مخدره موادو اړوند جرم پخاطر څلورکاله مخکې نیول شوی او د انقلابي محکمې له خوا په اعدام محکوم شوی و، د زاهدان په زندان کې اعدام شو. د خبرپاڼې له مخې د اعدام شوي افغان نوم عبدالله جلالي ښودل شوی او ویل شوي چې هغه د افغانستان د نیمروز ولایت د خاشرود ولسوالۍ اوسیدونکی وو. د دې بنسټ په خبره په دې وروستیو کې د افغانستان یوشمیرزیات اتباع د ایرانیانو منجمله بلوڅانو ترڅنګ د ایران په زندانونو کې اعدام شوې دي. پردغو اعدامونو د بشري حقونو ډلو تل انتقادونه کړي دي.

د طالبانو د حکومت د کډوالو او بیرته راستنیدونکو چارو وزارت روانه اونۍ د پاکستان له زندانونو د په سلګونو نورو افغان بندیانو د خوشې کیدو خبر ورکوي. دې وزارت د پنجشنبې په ورځ د غبرګولي په ۲۸ پر خپله ایکسپاڼه لیکلي چې په روانه اونۍ کې د پاکستان له زندانونو ۴۸۵ تنه افغان کډوال له ازادیدو وروسته د تورخم او سپین بولدک د دروازو له لارې هیواد ته راستانه شول. ویل شوي چې ۴۷۵ د تورخم او ۲۸ نور د سپین بولدک له لارې راستانه شول او د لازمو مرستو له ترلاسه کیدو وروسته خپلو اصلي سیمو ته ولیږدول شول. د پاکستان له زندانونو د افغان کډوالود خوشي کیدو له بهیرسره هممهاله په هغه هیواد کې د بې اسناده افغان کډوالو د نیولو بهیرهم دوام لري.

د امریکا ولسمشرډونالډټرمپ یوځل بیا ټینګاروکړ چې له افغانستان څخه به پاتې ټول امریکایي پوځي وسایل او وسلې وباسي.

د فاکس نیوز د راپورله مخې ولسمشرټرمپ دغه څرګندونې د چهارشنبې په ورځ په فرانسه کې د جي اوه سرمشریزې ترڅنګ په یوه خبري کنفرانس کې وکړې چې ترډیره له ایران سره د هوکړې او د هغه هیواد د اټومي پروګرام په اړه پرپوښتنو او ځوابونو متمرکزو. ولسمشر ډونالډ ټرمپ وویل، ښايي دی وکولای شي هغه تجهیزات بېرته ترلاسه کړي چې د امریکا پوځ په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د جو بایډن (پخواني ولسمشر) د وتلو پر مهال پرېښي وو.

هغه یوځل بیا د بایډن د بهرنۍ پالیسۍ پر کړنو نیوکې وکړې او د پخواني ډیموکرات ولسمشر پریکړې ته په اشاره یې وویل هغه پریکړه وکړه چې له افغانستانه ووځي او لسګونه پوځي الوتکې، زرګونه ځمکني وسایط او له ۳۰۰,۰۰۰ څخه زیاتې وسلې پرېږدي.

د امریکا دفاع وزارت د ۲۰۲۲ کال په جون کې، اټکل وکړ چې د ۷،۱۲ میلیارد ډالرو په ارزښت پوځي تجهیزات د طالبانو لاس ته لویدلي.

طالبانو د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵ په داسې حال کې چې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو د وتلو بهیرلا بشپړشوی نه وو، کابل ونیو.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) خبرداری ورکړی چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو د محدودیتونو زیاتوالی د هغوی لاسرسی حیاتي او ژوند ژغورونکو خدمتونو ته لا محدودوي. دغه ادارې زیاته کړې چې افغانستان لا هم په نړۍ کې د میندو د مړینې له تر ټولو لوړو کچو څخه یوه لري.

د اوچا د افغانستان د برخې یوې مسؤلې، اولګا چیروکو، په یوه ویډیويي پیغام کې د روان وضعیت په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل چې افغانستان په هرو ۱۰۰ زرو زیږونونو کې د شاوخوا ۶۰۰ میندو د مړینې له ثبت سره، په نړۍ کې د میندو د مړینې له تر ټولو لوړو کچو لرونکو هېوادونو څخه دی. د هغې په وینا، روان بشري بحران تر ټولو ډېرې اغېزې پر ښځو او نجونو کړې دي.

هغې د روغتیايي سیستم په چوکاټ کې د ښځینه کارکوونکو پر مهم رول ټینګار وکړ او ویې ویل:

«مخ پر زیاتېدو اندېښنې شته چې د ښځو او نجونو پر عامه ګډون او کاري فرصتونو لګېدلي محدودیتونه به نه یوازې بشري مرستې له ستونزو سره مخ کړي، بلکې د ښځو او نجونو وړتیا به هم کمه کړي چې حیاتي او ژوند ژغورونکو خدمتونو ته لاسرسی ومومي او ترې ګټه واخلي.»

اوچا ټینګار کړی چې د ښځو پر فعالیتونو او د کار پر فرصتونو محدودیتونه د بشري مرستو د رسولو بهیر او د روغتیايي خدمتونو اغېزمنتیا له جدي ګواښ سره مخ کوي، په داسې حال کې چې میلیونونه افغانان لا هم بشري مرستو ته اړتیا لري.

د روغتیانړیوال سازمان ویلي چې په افغانستان کې د پولیو ویروس دوه نوې پېښې ثبت شوې دي، چې ورسره په ۲۰۲۶ کال کې د پولیو د ټولو ثبت شویو پېښو شمېر شپږو ته رسېدلی دی.

د دې سازمان د راپور له مخې، نوې پېښې د کونړ ولایت په ناړۍ ولسوالۍ او د هلمند ولایت په نهرسراج ولسوالي کې ثبت شوې دي.

د دغو ناروغانو د ناروغۍ نښې د اپرېل په ۱۴مه او د مې په ۷مه څرګندې شوې وې.

افغانستان او پاکستان لا هم د نړۍ یوازیني دوه هېوادونه دي چې د وحشي پولیو ویروس پکې بومي پاتې دی.

د راپور له مخې، افغانستان د روان ۲۰۲۶ کال له پیل راهیسې د پولیو شپږ پېښې او پاکستان درې پېښې ثبت کړې دي. په ۲۰۲۵ کال کې په افغانستان کې ۲۱ او پاکستان ۳۱ مثبتې پېښې ثبت شوې وې.

د شمېرو له مخې، افغانستان سږ کال تر دې دمه ۳۴ مثبتې چاپېریالي نمونې او پاکستان ۹۰ مثبتې چاپېریالي نمونې ثبت کړې دي.

د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د تاشکند د پانګونې په پنځم نړیوال فورم کې ویلي چې هېواد یې د ټرانس‌افغان رېللارې پر پروژه په فعاله توګه کار کوي. د هغه په وینا، دغه دهلېز به د سیمې هېوادونو ته جنوبي سمندري بندرونو ته مستقیم لاسرسی برابر کړي او اسیا به له اروپا سره ونښلوي.

افغانستان، پاکستان او ازبکستان په ۲۰۲۱ کال کې د ۵۷۳ کیلومتره اوږدې رېللارې د جوړولو هوکړه‌لیک لاسلیک کړی و. د پروژې اټکلی لګښت ۴.۸ میلیارده ډالر ښودل شوی او موخه یې د سیمه‌ییزې اقتصادي نښلونې پیاوړتیا ده. روسیې هم په دې پروژه کې د ګډون لپاره چمتووالی ښودلی دی.

د ترکیې ملي استخباراتو (MIT) د داعش خراسان څانګې یو مهم غړی، احمد کازانجي، نیولی او ترکیې ته یې لېږدولی دی.

امنیتي سرچینو ویلي، کازانجي چې د «ابو عبیده» او «ابو ابراهیم» په نومونو هم پېژندل کېده، د داعش خراسان د رسنیزې څانګې له مهمو مسوولانو څخه و. نوموړی له ترکیې څخه د افغانستان ـ پاکستان سیمې ته تللی او هلته یې د ډلې په روزنیزو کمپونو کې فعالیت کاوه.

د سرچینو په وینا، کازانجي د جنګیالیو د جلب او لېږد په چارو کې هم رول درلود او غوښتل یې په غیرقانوني ډول بېرته ترکیې ته ستون شي، خو د ځانګړو عملیاتو پر مهال ونیول شو.

ترکي چارواکي وایي، دې عملیاتو د داعش احتمالي پلانونه شنډ کړي او د دې ډلې د جلب او جذب شبکې یې افشا کړې دي.

هند پنځه ټنه نور ضروري درمل کابل ته سپارلي .

د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند راندیرجیسوال د چهارشبنې په ورځ خپله ایکسپاڼه کې ولیکل چې دغه درمل د افغانستان د خلکو د روغتیايي اړتیاو د پوره کولو لپاره استول شوي دي.

هغه زیاتوي چې هند دیادو درملو په لیږلو سره یوځل بیا د افغانستان له ولس سره د خپلو بشري مرستو پر دوام ټینګار کوي.

هند تردې مخکې د غبرګولې په لومړۍ نیټه د کوچنیانو د واکسین اړوند ۲۰ ټڼه درمل کابل ته لیږلي وو.

نوې ډهلې په دې وروستیو کلونو کې څو ځله افغانستان ته واکسینونه ، درمل او طبي تجهیزات لیږلي دي.

هند او افغانستان کې د طالبانو حکومت دې وروستیو کې په خپل مینځ کې سیاسي او اقتصادي اړیکې پراخې کړي.

د جي۷ هېوادونو مشرانو د اوکراین د ځمکني بشپړتیا په شمول ددغه هیواد څخه په خپل ملاتړ ټینګار وکړ او موافقه یې وکړه چې د روسیې پر جنګي اقتصاد به فشار لا زیات کړي.

دغو مشرانو د چهارشنبې په ورځ په یوه ګډه اعلامیه کې وویل:
"په دې ترځ کې به موږ پر روسیې خپل بندیزونه نور هم سخت کړو، چې د نفتو او ګازو پر سکټورونو بندیزونه هم پکې شامل دي."

دغو مشرانو د فرانسې په ایویان ښار کې د خپلې غونډې په ترځ کې په جلا توګه ،د امریکا او ایران ترمنځ د شوې هوکړې هرکلی وکړ او ویې ویل چې دوی چمتو دي چې د پلي کېدو لپاره یې همکاري وکړي.

د جي۷ ، یا اوو صنعتي پرمختللیو هېوادونو مشرانو وویل چې هڅې به وکړي چې د انرژۍ د انتقال لپاره ګڼې لارې رامینځ ته شي ، دهرمز د تنګي په لارو اتکا کمه، او دانرژۍ زیرمې زیاتې شي .

دامریکا متحد ایالات، بریتانیه، فرانسه ، جرمني ، ایتالیا ، کانادا او جاپان د جي۷ غړي هیوادونه دي.

برونو لیمارکي چې نوی د افغانستان لپاره د بشري چارو د همغږه کونکي په توګه د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړې استازې د مرستیال په توګه ټاکل شوی، د سې شنبې په ورځ د غبرګولي په ۲۶ په کابل کې خپله دنده په رسمي توګه پیل کړه.

د افغانستان لپاره د ملګروملتونو مرستندویه ماموریت یوناما پرخپله ویبپاڼه لیکلي چې د نوموړي ټاکنه د ملګرو ملتونو د سرمنشي انتونیو ګوتېرېش لخوا شوې او هغه د اندریکا راتوات ځای ناستی شوی دی.

نوموړی به په دې هېواد کې د ملګرو ملتونو د ټولو ادارو، صندوقونو او پروګرامونو چارې همغږي کوي او د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت (UNAMA) د همغږې شوې پراختیايي برخې مشري به پر غاړه لري.

لېمارکي له دې مخکې په ملګرو ملتونو کې د مشرتابه څو دندې ترسره کړي چې تر ټولو وروستۍ دنده یې په کانګو دیموکراتیک جمهوریت کې د ملګرو ملتونو د ثبات ماموریت لپاره د سرمنشي د مرستیال ځانګړي استازي په توګه وه، او همدارنګه له ۲۰۲۲ څخه تر ۲۰۲۶ پورې یې د همدې هیواد لپاره د بشري مرستو د همغږي کوونکي په توګه دنده ترسره کړې.

نوموړی داسې مهال په افغانستان کې نوې دنده پیلوي چې د ملګروملتونو امنیت شورا د دوشنبې په ورځ د افغانستان لپاره د یوناما ماموریت د یوه کال لپاره وغځواوه.