ولسمشر غني اسټرالیا، اندنیزیا او سنګاپور ته له سفر وروسته نن سهار بېرته هېواد ته راستون شو.

ارګ ماڼۍ د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي چې ښاغلی غني د دغه سفر په ترڅ کې د درې واړو هېوادونو له چارواکو او سوداګرو سره جلا جلا کتنې درلودې او په اقتصادي، پراختیایي او په افغانستان کې یې د شته فرصتونو په اړه له هغوی سره خبرې کړې دي.

په خبرپاڼه کې راغلي چې د افغانستان او دغو دریو هېوادونو ترمنځ په بېلابېلو برخو کې هوکړه لیکونه هم شوي دي.

خبرپاڼه د ولسمشر غني له قوله وايي چې د افغانستان حکومت به د ملي او نړیوالو سوداګرو لپاره په بېلابېلو برخو کې اسانتیاوې برابرې کړي.

په بدخشان کې د طالبانو د امنیې قوماندانۍ د ویاند دفتر په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې نن چهارشنبې سهار د میزان ۱۵ د فیض‌آباد د نوي ښار په هنګر سیمه کې په یوې ګلدانۍ کې ځای پر ځای شوي چاودېدونکي توکي وچاودېدل.

د خبرپاڼې له مخې، په دې چاودنه کې دوه ملکي کسان، چې په یوه کرولا موټر کې سپاره وو، سطحي ټپیان شوي دي.

طالب چارواکي وايي، د دې پېښې په تړاو څلور مشکوک کسان نیول شوي او پلټنې روانې دي.

بلخوا، د طالبانو یوې مخالفې د "افغانستان د ازادۍ جبهې" ډلې پر اېکسپاڼه ادعا کړې چې د بدخشان په مرکز کې یې د طالبانو پر یوه موټر هدفي برید کړی او د یوه سرګروپ په ګډون یې څلور طالبان وژلي دي. دغه ادعا په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې.

د ملګرو ملتونو د سیاسي او سولې جوړونې د چارو مرستیالې روزمري ډيکارلو افغانستان ته خپل سفر پای ته ورساوه. هغې په دې سفر کې له طالب چارواکو، د مدني ټولنې له استازو، ښځینه فعالانو او د ملګرو ملتونو له افغان ښځینه کارکوونکو سره وکتل.

ملګرو ملتونو په یوه بیان کې چې د سې شنبې په ورځ یې په خپله ویبپاڼه کې خپورکړی ویلي، ډيکارلو له طالب چارواکو سره په خبرو کې د ښځو او نجونو د وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو اندېښنې مطرح کړې، په ځانګړي ډول یې د نجونو د زده کړو پر مسئلې ټینګار وکړ.

هغې وویل، د ښځو او نجونو د حقونو په برخه کې پرمختګ د افغانستان له پرمختګ سره مرسته کولی شي. ډيکارلو همداراز د ملګرو ملتونو پر افغان ښځینه کارکوونکو لګېدلي محدودیتونه هم له طالب چارواکو سره مطرح کړل.

د بیان له مخې ډيکارلو د دوحې د بهیر د دوام لپاره د ملګرو ملتونو پر ژمنې هم ټینګار وکړ او ویې ویل، د نشه ‌يي موادو پر ضد د مبارزې او خصوصي سکټور په اړه د دوحې د بهیر په دوو کاري ډلو کې پرمختګ شوی دی. هغې ټینګار وکړ چې دا خبرې باید د افغانستان د خلکو لپاره په عملي پایلو بدلې شي.

د ملګرو ملتونو دې جګپوړې چارواکې د افغانستان اقتصادي او ټولنیزې ستونزې، د اقلیم بدلون او طبیعي پېښې هم یادې کړې او ویې ویل، ملګري ملتونه له ګاونډیو هېوادونو افغانستان ته د ستنېدونکو افغانانو مرستې ته چمتو دي.

ډيکارلو د خپل سفر پر مهال د مدني ټولنې له استازو او ښځینه فعالانو سره هم وکتل او په افغان ټولنه کې یې د هغوی پر مهم رول ټینګار وکړ.

د امریکا متحده ایالات وايي، طالبان د دوحې د تړون له مخې د ترهګرۍ ضد ژمنو په عملي کولو کې پاتې راغلي او ترهګرو ډلو ته یې اجازه ورکړې چې د افغانستان خاوره د بریدونو لپاره وکاروي. په هغه بیان کې چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د اوکتوبر په ۷ په افغانستان کې د امریکا د جګړې د پیل د ۲۵ کلیزې په مناسبت ازادي راډیو ته رالیږلی ویل شوي چې د امریکا او نړیوالې ټولنې په ګټه ده چې افغانستان بیا هېڅکله د ترهګرو په خوندي پټنځای بدل نه شي، پر خپلو نړیوالو ژمنو عمل وکړي او د سیمې د بې ‌ثباتۍ پر ځای د ثبات په ټینګښت کې ونډه واخلي.

په بیان کې پر طالبانو تور لګول شوی چې د خپلو اقداماتو له لارې یې ښودلې چې د سیمې د سولې او ثبات په ساتلو کې رغنده رول لوبولو ته چمتو نه دي.

طالبانو د دغو څرګندونو په وړاندې سمدستي غبرګون ندی ښکاره کړی خو د حکومت مرستیال ویاند یې حمدالله فطرت رسنیو ته په یوه استول شوي غږیز پیغام کې د اوکتوبر ۷ توره ورځ بللي چې د ده په ټکو په پایله کې یې زرګونه افغانان مړه، ټپیان او کډوال شوي دي.

طالبانو تر دې مخکې په کراتو کراتو ټینګار کړی چې هیچ چاته به اجازه ورنکړي د افغانستان له خاورې څخه د بل هېڅ هېواد پر ضد کارواخیستل شي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې (ای‌سي‌سي) د څارنوالۍ دفتر د دې محکمې د هغې پرېکړې هرکلی کړی چې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخندزاده په ګډون د څلورو لوړپوړو چارواکو د نیولو حکمونه‌یې علني کړي دي.

په هغې اعلامیه کې چې دې څارنوالۍ د سې شنبې په ورځ د «تلې په ۱۴مه» خپره کړې په درې نورو کسانو کې د طالبانو د سترې محکمې مشر عبدالحکیم حقاني، د پوهنې سرپرست وزیر حبیب‌الله اغا او د لوړو زده ‌کړو سرپرست وزیر ندا محمد ندیم شامل دي.

پر دوی د جنسیت او سیاسي دلایلو پر بنسټ د ځورونې تورونه لګېدلي چې د بشریت ضد جرم بلل کېږي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې مرستیالې څارنوالې نزهت شمیم خان ویلي، د نیولو دا حکمونه په ځانګړي ډول د افغان ښځو او نجونو د حقونو، په تېره د زده‌‌کړو د حق، د تأمین لپاره مهم دي.

هغې ویلي، افغان ښځې او نجونې د جنسیت له امله په سیستماتیک ډول له تبعیض سره مخ دي او د عدالت مستحقې دي.

د دې محکمې څارنوالۍ وايي، په افغانستان کې د جنسیت، سیاسي نظر، قوم او مذهب پر بنسټ د خلکو د ځورونې د ادعاوو په اړه خپلو څېړنو ته دوام ورکوي.

د بخښنې نړیوال سازمان (امنېستي انټرنشنل) د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا د هغه پرېکړه‌لیک هرکلی کړی چې د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ د مأموریت د غځول کېدو ترڅنګ‌یې په دې هېواد کې د قومي، مذهبي او ژبني لږکیو د وضعیت په اړه د څېړنو پر اړتیا ټینګار کړی دی.

د بخښنې نړیوال سازمان د دوشنبې په ورځ په خپله اېکس‌پاڼه کې همدارنګه د بشري حقونو د شورا د ۶۳مې غونډې د هغې پرېکړې هرکلی کړی چې له مخې به‌یې د طالبانو له‌خوا د بشري حقونو د روانو سیستماتیکو او پراخو سرغړونو په ترڅ کې د ښځو او نجونو د حقونو او وضعیت په اړه ځانګړي بحثونه دوام وکړي.

د بشري حقونو دې نړیوال سازمان ویلي چې طالبان باید د خپلو کړنو په اړه حساب ورکوونکي وګرځول شي او اړ کړل شي چې خپلو له بشري حقونو څخه سرغړوونکو مقرراتو، کړنو او تګلارو ته د پای ټکی کېږدي.

طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو راهیسې نجونې او ښځې له لوړو زده‌کړو راګرځولي او پر ښځو یې د ورځني ژوند په ډېرو نورو برخو کې هم محدودیتونه لګولي دي.

د پاکستان صدراعظم شهباز شریف د سې ‌شنبې په ورځ «د تلې په ۱۴مه» د پاکستان له تحریک انصاف ګوند څخه وغوښتل چې د خپلو پلویانو اعتراضي لاریون ودروي او له حکومت سره بېرته خبرو ته کېني.

د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوتیریش نن اسلام اباد ته تللی او تمه ده هلته له لوړپوړو پاکستان چارواکو سره وګوري.

ښاغلی ګوتیریش داسې وخت پاکستان ته تللی چې دا هېواد له یو لړ سیاسي او ټولنیزو فشارونو سره مخ دی.

د پخواني بندي صدراعظم عمران خان لسګونه زرګونه پلویانو مظاهره پیل کړي او اسلام اباد ته روان دي.

اخوا بیا پاکستان د افغان کډوالو د ایستلو لړۍ هم چټکه کړې او په دې اړه یې د ملګرو ملتونو پرلپسې غوښتنې له پامه غورځولي.

د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د روان کال له پیل راهیسې ۶۶ زره افغانان له پاکستان څخه په جبري توګه ایستل شوي دي.

د جرمونو نړیوالې محکمې له خوا د طالبانو د پوهنې او لوړو زده کړو وزیرانو د نیولو د حکمونو اعلان بېلابیل غبرګونونه پارولي دي.

د جرمونو نړیوالې محکمې پرون د طالبانو د پوهنې وزیر حبیب الله اغا او د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم د نیولو حکمونه علني کړل.

د محکمې په اعلامیه کې یاده شوې چې په دوی سربېره د طالبانو د مشر ملا هیبت الله اخندزاده او د سترې محکمې د رییس عبدالحکیم حقاني د نیولو حکمونه تېر کال علني شوي وو.

د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ دا یو «ډېر مهم» ګام بللی او ویلي یې دي نه یواځې د نیولو د نویو حکمونه صادرول مهمه دي بلکې د "جنسیت پر بنسټ د ځورونې" د مسلې تحلیل او د طالبانو له تګلارو او کړنو سره د هغې پرتله کول هم خورا اهمیت لري.

یو شمېر افغان فعالانو او د بشري حقونو مدافع سازمانونو هم د جرمونو نړیوالې محکمې دا اقدام ستایلی.

خو د طالبانو حکومت دا پریکړه غندلې ده.

د دوی ویاند ذبیح‌الله مجاهد په یوه اعلامیه کې ویلي افغانستان د جرمونو د نړیوالې محکمې تر عنوان لاندې هېڅ کومه محکمه په رسمیت نه‌پېژني او دریځ ته‌یې هم کوم ارزښت قایل نه‌دی. "

د جرمونو نړیوالې محکمې ویلي چې د طالبانو دغو څلورو لوړپوړو چارواکو چې د نیولو حکمونه یې ورکړل شوي د جنسیت او سیاسي نظر پر بنسټ د خلکو په ځورونه او تبعیض کې رول درلود یا یې د دغه ډول چلند امر کړی دی.

د افغانستان او پاکستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي پخوانی ځانګړی استازی، بنون سیوان په ۸۸ کلنۍ کې ومړ.

د قبرس رسنیو راپور ورکړی چې سیوان د اکتوبر په ۵مه، د دوشنبې په ورځ، د قبرس په پلازمېنه نیکوزیا کې وفات شوی دی.

په ۱۹۸۸ کال کې، دغه قبرسي ډیپلوماټ د افغانستان د بحران د حل په بهیر کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د استازي د دفتر د رییس او لوړ پوړي سیاسي سلاکار په توګه وټاکل شو، او په ۱۹۹۰ کال کې یې د افغانستان په اړه د جنیوا د هوکړه لیکونو د پلي کېدو د څارنې مسؤلیت پر غاړه درلود.

په ۱۹۹۱ کال کې، سیوان د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري او اقتصادي مرستو د پروګرامونو د عمومي همغږي کوونکي په توګه وټاکل شو.

هغه په افغانستان کې د خپل ماموریت پر مهال، له افغانستان څخه د پخواني شوروي د ځواکونو پر وتلو، د جنیوا د هوکړه لیکونو پر پلي کېدو او په افغانستان کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره په ډپلوماټیکو هڅو کې ښکېل و.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د دوشنبې په ورځ «د تلې په ۱۳مه» په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه یو پرېکړه‌لیک تصویب کړ چې له مخې به‌یې د ریچارډ بنېټ مأموریت دوام وکړي.

دغه پرېکړه‌لیک په افغانستان کې د بشري حقونو په چارو کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ مأموریت د یوه بل کال لپاره غځوي او په دغه هېواد کې د بشري حقونو د وضعیت د څارنې او راپور ورکولو پر دوام ټینګار کوي.

د پرېکړه‌لیک له مخې، ځانګړی راپور ورکوونکی به د قومي، مذهبي او ژبنیو لږکیو د وضعیت په ګډون، په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه د بشري حقونو شورا او د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې ته راپور وړاندې کوي.

پرېکړه‌لیک د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو له نورو اړوندو ادارو څخه هم غوښتنه کوي چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د وضعیت په اړه ځانګړی راپور چمتو کړي.

همداراز په پرېکړه‌لیک کې په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو د څارنې او مستندسازۍ د فعالیتونو د دوام لپاره د لا ډېرو سرچینو او ملاتړ پر برابرولو ټینګار شوی دی.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو دفتر وايي، هیله لري چې په افغانستان کې ښځې وکولای شي خپلو زده‌کړو ته دوام ورکړي، د راتلونکو ښوونکو په توګه وروزل شي او د ځوانو نجونو د پوهې او مهارتونو په وده کې ونډه واخلي.

دغې ادارې د دوشنبې په ورځ د ښوونکي د نړیوالې ورځې په مناسبت په خپله اېکس‌پاڼه دا خبره کړې ده.

دا په داسې حال کې ده چې په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو له ستنېدو وروسته، نجونې له شپږم ټولګي پورته زده‌کړو او تحصیلاتو څخه منع شوي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) په یوه وروستي راپور کې ویلي چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې تر اوسه په افغانستان کې شاوخوا ۲.۶ میلیونه نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو څخه بې‌‌برخې شوې دي.