ملګري ملتونه وایي، په ۲۰۱۶ میلادي کال کې لږ تر لږه پنځه لکه افغانان د جګړې له امله له خپلو کورونو تېښتې ته اړ شوي دي.

د ملګرو ملتونو دا رپوټ چې پرون دوشنبه خپور شو په افغانستان کې د جګړې له امله د بې‌کوره شویو خلکو تر ټولو لوړه شمېره څرګندوي.

د رپوټ په حواله، افغانستان ته له پاکستانه هم د خلکو د بېرته ستنېدو لړۍ د چټکتیا په حال ‎کې ده.

ملګري ملتونه وايي، په روان کال کې څه باندې شپږ نیم لکه افغان کډوال خپل هېواد ته ستانه شوي دي.

خو د افغانستان حکومت وايي، سږ کال د جګړې له امله ۳۰ فیصده بې‌کوره شوي خلک بېرته خپلو سیمو ته ستانه شوي دي.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام (ډبلیو اف پي) وايي چې د پاکستان د ګمرک ادارې ۲۶ کانټینرونو ته چې د دې پروګرام اړوند خوراکي توکي او نورې بشري مرستې په‌کې بار دي، افغانستان ته د داخلېدو اجازه ورکړې ده.

د «ډبلیو اف پي» په وینا، په دغو کانټینرونو کې هغه خوراکي توکي او نور اړین مرستندویه مواد دي چې د دې پروګرام د بشري مرستو په چوکاټ کې د افغانستان خلکو ته ځانګړي شوي دي.

د افغانستان د طالبانو حکومت تر اوسه په دې اړه څه نه‌دي ویلي.

د تورخم لار د افغانستان او پاکستان ترمنځ له تر ټولو بوختو سوداګریزو او ترانزیټي لارو څخه ګڼل کېږي چې د ۲۰۲۵ کال د اکټوبر له میاشتې راهیسې د دواړو هېوادونو ترمنځ د تاوتریخوالي له امله د عادي تګ راتګ پر مخ تړل شوې ده.

د طالبانو حکومت د ټرانسپورت او ملکي هوايي چلند وزارت وايي چې د کابل نړیوال هوايي ډګر د انتظار خونې د نوې ودانۍ د جوړېدو چارې شاوخوا ۷۰ سلنه بشپړې شوي او تر راتلونکو څلورو میاشتو پورې به ګټې اخیستنې ته وسپارل شي.

د دې وزارت د عامه اطلاعاتو او نشراتو ادارې په هغه وېډیو کې چې د سې شنبې په ورځ د چنګاښ په ۲۳مه‌یې په اېکس پاڼه کې خپره کړې، ویلي چې دا ودانۍ د ټولټال ۳۲۳ میلیونه افغانیو په لګښت جوړېږي او هڅه شوې چې تر ډېره د افغانستان له کورنیو تولیداتو په کې کار واخیستل شي.

د کابل د نړیوال هوایي ډګر لپاره د انتظار خونې دغه نوې ودانۍ داسې مهال جوړېږي چې د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان هوايي چلند له ډېرو ننګونو سره مخامخ دی.

د پاکستان پولیسو د سې شنبې په ورځ د چنګاښ په ۲۳مه د یوه کس د نیولو خبر ورکړی چې ویل کېږي، تېره میاشت په کراچۍ ښار کې د پاکستان د رېنجرز ځواکونو پر یوه مرکز د مرګوني برید اصلي طراح و.

پاکستاني چارواکي وايي چې د جون په ۲۷مه نېټه شوی برید چې په کې د رېنجرز ځواکونو درې پوځیان وژل شوي او څلور نور ټپیان شوي وو، له افغانستانه تنظیم شوی او ملاتړ یې شوی و او حمله کوونکي هم د پولې هاخوا روزل شوي او لوژستیکي مرستې یې ترلاسه کړې وې.

چارواکو د یوه بریدګر د ژوندي نیولو خبره کړې او ادعا یې کړې وه چې هغه د افغانستان تبعه دی، خو د طالبانو حکومت دغه ادعا چې دغه برید د افغانستان له خاورې تنظیم شوی، رد کړې ده.

د افغانستان لپاره د ملګروملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر اوچا وايي،"افغانستان لاهم په نړۍ کې د مېندو د مړینې تر ټولو لوړه کچه لري".

اوچا نن سه شنبه په یو راپور کې ویلي،" د دوی د ارزونو له مخې په ۲۰۲۴کال کې په هرو ۱۰۰زرو زیږونونو کې ۶۳۷ مېندو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی".

د اوچا په خبره، دا شمیر په اسیا کې تر ټولو لوړ او په نړۍ کې اووم لوړ شمیر دی.

د ملګرو ملتونو د دې ادارې په ټکو، په روان کال کې نژدې ۱۱میلیونه نجونې او ښځې بشري مرستو ته اړمنې دي.

د راپور له مخې، د روغتیايي کارکوونکو کمښت، روغتیايي خدمتونو ته د ښځو محدود لاسرسی او د ولادت پرمهال د مور او ماشوم د روغتیا لپاره د لازمو دواګانو نشتون د مور او ماشوم د مړیني لوی لاملونه دي.

سپین غر پړانګانو لوبډلې بست ساتونکو ته ماتې ورکړه.

سپین‌غږ لوبډله واتونیده د ۱۴۴ منډو هدف په ۱۷ام اور کې د څلور لوبغاړو په سوځیدو سره پوره کړي.

دغه لوبه د خوست ولایت په مسرور کرکټ لوبغاړي کې ترسره شوه.

د شپږیزې لیګ د یولسم پړاو بله لوبه د مس عینک اتلانو او د بند‌امیرښامارانو لوبډلو ترمنځ ده.

افغانستان کې د طالبانو د حکومت لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت وایي، د طالبانو حکومت او په بدخشان کې د دغه ډلې د یوه سیمه‌ییز قوماندان جمعه خان فاتح ترمنځ "هېڅ ډول اختلاف" نه‌شته.

فصیح‌الدین فطرت کورنیو رسنیو سره په خبرو کې هغه راپورونه چې ګواکې د جمعه خان فاتح او د طالبانو د مشرتابه ترمنځ اختلاف شته، د رسنیو "تبلیغات" وبلل.

تر دې وړاندې، د جمعه خان فاتح او د طالبانو د مشرتابه ترمنځ د اختلاف او کړکېچ د زیاتېدو راپورونه خپاره شوي وو.

وروسته د طالبانو دفاع وزارت اعلان وکړ چې دفاع وزیر ملا محمد یعقوب مجاهد، بدخشان ولایت ته سفر کړی دی.

همدارنګه، په ځینو رسنیو کې نا تأیید شوي راپورونه خپاره شوي وو چې د طالبانو یو پلاوی د جمعه خان فاتح سره د خبرو لپاره بدخشان ته تللی دی.

فصیح‌الدین فطرت ویلي، جمعه خان فاتح د کورنیو ستونزو له امله ونه‌توانېد چې د زابل ولایت د مرستیال والي په توګه خپله دنده پیل کړي، خو د ده په وینا، ځینو رسنیو دا موضوع داسې انځور کړه چې ګواکې نوموړی د طالبانو له نظام سره اختلاف لري.

د هغه په خبره، ټاکل شوې چې جمعه خان فاتح ډېر ژر کابل ته ولاړ شي.

تر دې وړاندې هم د طالبانو د خپلمنځي اختلافاتو په اړه نا تأیید شوي راپورونه خپاره شوي، خو طالب چارواکو څو ځله دا ډول راپورونه رد کړي دي.

د هه‌نګاو د بشري حقونو سازمان وايي، د ایران د اوېن په زندان کې افغانه سیاسي بندۍ حمیرا شریفي، له نیول کېدو راهیسې د ځان وژنې له شپږمې هڅې وروسته روغتون ته لېږدول شوې ده.

د دغه سازمان د دوشنبې ورځې خبرپاڼې وویل مېرمن شریفي د جولای په ۱۰مه ماښام د ښځو په زندان کې د پاک کوونکې مایع په څښلو د ځان وژنې هڅه کړې ده.

د راپور له مخې، هغې د نیول کېدو راهیسې لږ تر لږه شپږ ځله د سختو رواني فشارونو او د اغېزناکو روغتیايي خدمتونو د نشتوالي له امله د ځان وژنې هڅه کړې ده.

حمیرا شریفي په دې وروستیو کې د ایران یوې محکمې په پنځه کاله بند محکوم کړې ده.

پر هغې لګېدلي تورونه او د هغې محکمې نوم چې دا حکم‌یې صادر کړی، تر اوسه نه‌دي اعلان شوي.

حمیرا شریفي چې د افغانستان تبعه او د هویت له رسمي اسنادو بې‌برخې ده، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ میاشتې د اعتراضونو پر مهال په تهران کې نیول شوې وه.

هه‌نګاو یوه اوونۍ مخکې ویلي و چې ایران په یوه میاشت کې ۱۰۹ بندیان اعدام کړي چې پنځه تنه‌یې د افغانستان اتباع وو.

د بشري حقونو بنسټونو په وار وار له ایراني چارواکو غوښتي چې د اعدام سزا، په ځانګړي ډول د بهرنیو اتباعو پر وړاندې، ودروي او تورنو کسانو ته د وکیل، ژباړن او عادلانه محاکمې حق تضمین کړي.

د ملګروملتونو د کډوالولوی کمیشنرۍ UNHCR وایي، اټکل کیږي چې د روان ۲۰۲۶ کال ترپایه پورې به له دووملیونو تردونیمو ملیونو پورې نور کډوال بیرته افغانستان ته ستانه شي چې دا به په دې هیواد کې پر روان بشري وضعیت فشارلازیات کړي.

د افغانستان لپاره د UNHCR د څانګې ویاند چارلي ګوډلیک له الجزیره ټلویزیون سره په یوه مرکه کې چې نن دوشنبې د چنګاښ په ۲۲ د UNHCR په ایکسپاڼه کې خپره شوې ویلي چې په وروستیو درېو کلونو کې شپږ ملیونه افغانان له بهرنیو هیوادونو بیرته هیواد ته ستانه شوي چې یوازې یوملیون یې په روان کې وو.

د هغه په خبره افغانستان چې د بشري حقونو په ځانکړې توګه د نجونو او ښځو د حقونو په ګډون له سختو بشري او اقتصادي ننګونو سره مخامخ دی او د هیواد نژدې نیمایي نفوس په یوډول په بشري مرستو پورې تړلی، نشي کولای چې په خپلو ټولنو کې د دومره زیات شمیر کډوالو د ځای پرځای کولو چارې په سمه توګه مخ ته یوسي.

دغه ویاند یوځل بیا د زیانګالو د لاسنیوي لپاره د کافي بودیجې د نشتوالي خبره وکړه او ویې ویل چې تراوسه د هغې بودیجې چې دې کمیشنیرۍ په روان کال کې د افغانستان لپاره غوښتنه کړې، یوازې ۲۵ سلنه یې تامین شوې ده.

هند اعلان کړی چې د افغانستان محصلانو ته به زر انلاین تحصیلي بورسونه برابر کړي.

د هند د کلتوري اړیکو شورا (ICCR) د یکشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۲۱مه، په ایکسپاڼه کې د یوه بیان په خپرولو سره اعلان وکړ چې دغه بورسونه د ۲۰۲۶–۲۰۲۷ تحصیلي کال لپاره ځانګړي شوي دي. د دې پروګرام له مخې، متقاضیان کولای شي په انلاین ډول د مدیریت، سوداګرۍ، کمپیوټر ساینس، هنر او یو شمېر نورو برخو کې د هند په معتبرو پوهنتونونو کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړي.

د اعلان له مخې، د دغو بورسونو لپاره د نوم‌ لیکنې بهیر د جولای له ۱۵مې (د چنګاښ ۲۴مې) پیلېږي او د جولای تر ۲۴مې (د زمري تر ۲مې) به دوام وکړي.

دغه بورسونه د تحصیل د فیسونو، نوم ‌لیکنې، ازموینو او د فراغت سند د صادرولو بشپړ لګښتونه تامینوي.

هند په داسې حال کې د افغانستان محصلانو لپاره د دغو زر انلاین بورسونو د برابرولو خبر ورکوي چې نږدې پنځه کاله کېږي په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر مخ ښوونځي تړل شوي دي او ښځینه محصلانې هم په پوهنتونونو کې د زده کړو له دوام څخه منع شوې دي. دې وضعیت زرګونه نجونې دې ته اړې کړې دي چې د زده کړو د دوام لپاره انلاین تعلیمي پروګرامونو او انلاین پوهنتونونو ته مخه کړي.

د ظاهر قدیر ورور قهار قدیر وايي چې په ورور باندې یې لګېدلي تورونه سیاسي او غیرعادلانه دي.

عبدالظاهر قدیر چې پخوا د افغانستان د ولسي جرګې لومړی مرستیال و د جمعې په ورځ له کینیا امریکا ته انتقال شوی.

د امریکا عدلیې وزارت د لوی څارنوال تاد بلانچ په حواله لیکلي: «په داسې حال کې چې عبدالظاهر قدیر ځان د افغانستان د یوه سیاسي مشر په توګه معرفي کاوه احتمالاً یې د یوه جرمي تشکیل رهبري کوله او د خطرناکه او روږدوونکو مخدرو او درنو وسلو په کاروبار لګیا و»

خو عبدالقهار قدیر په خپله فیسبوک پاڼه زیاته کړې چې عدالت باید د حقایقو، شواهدو او قانون په اساس تامین شي نه د سیاسي فشار له لارې.

ظاهر قدیر د ۲۰۲۵ کال په مې کې د کینیا په پلازمینه نایروبي کې نیول شوی و او تر څه باندې یو کال وروسته امریکا ته ولیږدول شو.

دی د جمعې په ورځ په نیویارک کې محاکمې ته حاضر کړای شو چېرته چې پرېکړه وشوه تر بلې محکمې په بند کې وي.

که چېرته په هغه لګېدلي تورونه ثابته شي لږ تر لږه په لس کاله بند محکومېدی شي.