د افغانستان ولسمشر محمد اشرف غني نن جمعه د ازبکستان په پلازمینه تاشکند کې د شانګهاي د اقتصادي او سیاسي همکاریو د سازمان غونډې ته وینا کوي.

د جمهوري ریاست مطبوعاتي دفتر وايي، ښاغلي غني به د دې ترڅنګ د سیمې د یو شمېر هېوادونو له مشرانو سره جلا کتنې هم ولري.

د ارګ خبرپاڼه وايي چې ولسمشر غني به په دې دوه ورځني سفر کې پر امنیت، اقتصاد او سیمه ییزو اړیکو خبرې وکړي.

د قزاقستان خبري رسنۍ وايي چې ښاغلي غني او د دې هېواد ولسمشر نور سلطان نظربایف پرون د دوه اړخېزو تجارتي او اقتصادي اړیکو پر پراختیا خبرې کړي دي.

ښاغلي غني پرون د تاجکستان له ولسمشر امام علي رحمان سره هم کتلي او د دواړو هېوادونو ترمنځ د ټرانزیټي اړیکو د پراختیا موافقه یې کړې ده.

د افغانستان د کرکټ ملي لوبډلې نامتو لوبغاړي راشد خان د شل اوریزو نړیوالو سیالیو په تاریخ کې لومړی توپ‌اچوونکی شو چې ۲۰۰ وېکټونه ترلاسه کوي.

راشدخان دا ریکارډ د پنجشنبې په ورځ د افغانستان او زیمبابوې ترمنځ په دوهمه شل اوره لوبه کې، چې د متحده عربي اماراتو په شارجه ښار کې ترسره شوه، جوړ کړ.

د افغانستان دغه ۲۸ کلن توپ‌اچوونکی په خپله ۱۲۰مه شل اوریزه نړیواله لوبه کې دې بري ته ورسېد.

ده په یوولس شل اوره سیالیو کې څلور یا تر څلورو ډېر ویکټونه اخیستي دي. بل هیڅ لوبغاړي په ۱۱ شل اوره سیالیو کې څلور ویکټونه نه دي اخیستي.

د انګلستان عادل رشید د ۱۷۱ وېکټو په لرلو په دې نوملړ کې دوهم ځای لري.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ ادارې (یونیسف) نن وویل چې د واکسیناتورانو په هڅو په افغانستان کې ۱۲ میلیونه او ۷۰۰ زره ماشومان د ګوزڼ یا پولیو د ناروغۍ په وړاندې واکسین شوي دي.

یونیسف دا خبره پر خپله اېکس کې لیکلې او ورسره یې د خپلو واکسیناتورانو د فعالیتونو یوه ویډیو هم خپره کړې ده.

په دې ویډیو کې یوې ښځینه واکسیناتورې ویلي چې د پولیو د له منځه وړلو لپاره باید د واکسیناسیون په هر پړاو کې د هر ماشوم خولې ته د واکسین دوه څاڅکي واچول شي.

د روغتیا د نړیوال سازمان پر اساس، سږ کال په افغانستان کې د پولیو ۴۲ پېښې ثبت شوې دي.

افغانستان او پاکستان لا هم هغه دوه هیوادونه دي چې د پولیو ویروس پکې محوه شوی نه دی.

د ملګرو ملتونو د کډوالو لویې کمېشنرۍ (UNHCR) د جمعې په ورځ ویلي چې په اوکراین، سوریه، لبنان او افغانستان کې به نهه میلیونه کسان د راتلونکي ژمي د تېرولو لپاره اضافي مرستو ته اړتیا ولري.

دې ادارې د مرستو راټولولو کمپاین پیل کړی او غواړي د ژمنیو مرستو لپاره لږ تر لږه ۵۰ میلیونه ډالر راټول کړي. دا اندازه د تېر کال پرتله درې میلیونه ډالر زیاته ده.

د ملګرو ملتونو د کډوالو لویې کمېشنرۍ د بهرنیو اړیکو مشرې ډومینیک هایډ ویلي: «سرچینې کمې دي او لګښتونه په چټکۍ لوړېږي، په داسې حال کې چې د شمالي نیمې کرې د ژمي موسم رانژدې شوی دی.»

هغې زیاته کړې: «په دغو زیان‌ګالو او د جګړو له اغېزو سره مخ هېوادونو کې میلیونونه کسان له دې خطر سره مخ دي چې د یخنۍ پر وړاندې به له کافي خوندیتوب پرته پاتې شي. موږ باید ژر تر ژره د هغوی د ساتنې لپاره اقدام وکړو.»

دې جنیوا مېشتې ادارې ویلي چې په څلورو واړو هېوادونو کې د ژمنیو مرستو اړتیاوې ډېرې دي. په دغو هېوادونو کې میلیونونه کسان د انرژۍ او خوراکي توکو د بیو له لوړېدو او د تودوخې او پخلي لپاره د سون‌توکو له کمښت سره مخ دي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارډ بنېټ وايي "له زده‌کړو د نجونو راګرځول، جبري او په کم عمر کې ودونه، کار او تاوتریخوالي د افغان ماشومانو ماشومتوب غلا او د دوی راتلونکی یې له خطر سره مخ کړی دی".

بنېټ د پنجشنبې په ورځ د (اکټوبر ۲۹مه) پر خپلې اېکس‌پانې لیکلي چې د افغان ماشومانو پر وړاندې دې دا سیستماتیکې سرغړونې له پامه نه‌غورځول کېږي.

هغه وړاندې لیکلي چې نړیوال باید اجازه ورنه‌کړي چې په وینا یې د طالبانو تبعیضي حکومت عادي او د یوه منل شوي وضعیت په توګه ومنل شي.

د هغه په ټکو، طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې د افغان ښځو او نجونو اساسي حقونه سلب کړي دي.

بنېټ وړاندې له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د طالبانو د بندیزونو پر وړاندې د نړیوالو اصولو سره سم اقدام وکړي.

تمه ده د راروانې دوشنبې په ورځ «د لړم/ عقرب ۱۱مه» د جنوبي ولایتونو په استثناء، په ټول افغانستان کې د پولیو واکسین کمپاین پیل شي.

«له پولیو پاک افغانستان» بنسـټ د پنجشنبې په ورځ پر خپلې اېکس‌پاڼې لیکلي چې دا کمپاین به یوه ورځ وروسته د سې شنبې په ورځ د (لړم ۱۲مه) د افغانستان په جنوبي ولایتونو کې پیل شي.

دا معلومه نه‌ده چې په دې کمپاین کې به څومره ماشومانو ته د پولیو واکسین څاڅکي ورکړل شي.

د روغتیا نړیوال پروګرام په خپل تازه راپور کې ویلي چې سږکال په افغانستان کې د پولیو ۴۲ مثبتې پېښې ثبت شوې دي.

پولیو ساري ویروسي ناروغي ده چې تر ډېره له پنځو کلونو کم‌عمره ماشومان پرې اخته کېږي.

دا ناورغي درملنه نه‌لري او یوازې واکسین‌یې مخه نیولی شي.

افغانستان او پاکستان د نړۍ هغه دوه هېوادونه دي چې لا هم په‌کې دا ناروغي محوه شوې نه‌ده.

د لیبیا په ختیځ کې حکومت د خپل واک لاندې سیمو ته د افغانستان او ایران د وګړو په ورتګ بندیز ولګاوه.

حکومت د دې پرېکړې لپاره کوم دلیل نه دی وړاندې کړی. خو لبیبا له ۲۰۱۱ کال راهیسې چې د معمر القذافی واکمني نسکوره شوه د هغو کډوالو ترانزیت لاره ده چې افریقا او منځني ختیځ کې د بې وزلۍ او ناکراریو څخه غواړي ځانونه اروپا ته ورسوي.

په لبییا کې دوه حکومتونه واکمن دي چې یویې د لبییا په ختیځ بنغازي کې دی او بل چې نړیوال مشروعیت لري پلازمینې طرابلس څخه واک چلوي.

ملګري ملتونه وايي په افغانستان کې د کوکنارو په کرنه د طالبانو د حکومت له بندیز سره سره، په ۲۰۲۶ کال کې یې کرکېله څه باندې څلور برابره زیاته شوې ده.

ملګري ملتونه ټینګار کوي، چې بېوزلو بزګرانو ته باید د کوکنارو د ګټور بدیل لپاره نورې لارې چارې برابرې شي.

د نشه‌يي توکو او جرمونو پر وړاندې د ملګرو ملتونو دمبارزې دفتر (UNODC) په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د کوکنارو کرل شوې ځمکه چې په تیر ۲۰۲۵ کال کې ۱۰ زره هکتاره وه سږکال ۴۳ زره هکټارو ته رسېدلې.

د دغه راپور له مخې، د تریاکو اټکل شوی تولید هم پنځه برابره زیات شوی او له ۳۰۰ ټنو څخه ۱۵۰۰ ټنو ته رسېدلی دی.

افغانستان کې د طالبانو حکومت د ملګرو ملتونو دا موندنې ردوی او وايي چې د کوکنارو واقعي کښتونه د ملګرو ملتونو د اټکل نیمايي برخه دي او د له مینځه وړنې هلې ځلې دوام لري.

افغانستان چې د اوږدې مودې لپاره په نړۍ کې د کوکنارو تر ټولو لوی تولیدوونکی هېواد و، په ۲۰۲۲ کال کې د طالبانو د حکومت له خوا د کوکنارو پر کرکېلې او نشه‌يي توکو له بندیز وروسته، د تریاکو په تولید کې خپل پخوانی ځای له لاسه ورکړ او میانمار یې ځایناستی شو.

خو پراخې بېوزلۍ یو شمېر افغان بزګران اړ کړي، چې بېرته د کوکنارو کرکېلې ته مخه کړي.

د هرات او دبۍ ترمنځ مستقیمې الوتنې، له پنځو کلونو ځنډ وروسته، د چهارشنبې په ورځ «د لړم په شپږمه» په یوه الوتنه بیا پیل شوې.

په هرات کې د طالبانو سیمه‌‌ییزو چارواکو په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې دا الوتنه د کام‌ایر هوايي شرکت له‌خوا د ۵۰ مسافرو په لېږدولو ترسره شوه.

په خبرپاڼه کې راغلي چې له دې وروسته به د هرات او دبۍ ترمنځ په اوونۍ کې یو ځل، د سې‌شنبې په ورځ، الوتنې ترسره کېږي.

تر دې مخکې، له هرات څخه دبۍ ته تلونکي مسافر اړ و چې لومړی کابل ته ولاړ شي او له هغه ځایه دبۍ ته الوتنه وکړي.

د طالبانو دفاع وزارت د پاکستاني چارواکو هغه ادعا ردکړه چې ویلي وو، د طالبانو له لوري پرجنوبي وزیرستان د توپونو او هاوانونو په ډزو کې یوملکي وګړی وژل شوی او څو تنه نورټپیان شوي دي. دفاع وزارت نن په یوه بیان کې وویل چې امنیتي او دفاعي ځواکونو تیره ورځ د پاکستاني پوځیانو د ډرون الوتکو بریدونو ته چې د پکتیکا ولایت انګور اډې سیمې په کمیسارۍ او نږدې امنیتي تاسیساتو ترسره کړل، په ځواب کې پولې ته څیرمه د پاکستاني نظامیانو پرقرارګاه او پوستې بریدوکړ. د دفاع وزارت په خبره په دغه برید کې یوشمیر پاکستاني عسکر مړه او ژوبل شول او تأسیساتو ته یې هم سخت زیان واوښت. دفاع وزارت ویلي چې افغان لوري ته کوم ځاني زیان ندی اوښتی. تردې مخکې د جنوبي وزیرستان د پولیسو مشر اسرار احمد ویلي و چې د افغان طالبانو له لوري د دې سرحدي سیمې پر لور د توپونو او هاوانونو په ډزو کې ځینې مرمۍ پر استوګنیزو سیمو او یوه بازار لګېدلې، یو ملکي وګړی وژل شوی او څو تنه نور ټپیان شوي دي.

دا نښتې داسې مهال کېږي چې د افغانستان او پاکستان اړیکې د امنیتي اختلافاتو له امله ترینګلې دي. اسلام‌اباد طالبان په پاکستان کې د وسله ‌والو ډلو په ملاتړ تورنوي، خو طالبان دا تورونه ردوي.

پاکستاني چارواکي وايي، د افغانستان او پاکستان ترمنځ په تازه سرحدي نښتو کې لږترلږه یو پاکستانی ملکي وګړی وژل شوی او څو نور ټپیان شوي دي.

د جرمني خبري اژانس ډي ‌پي ‌اې د راپور له مخې، دا نښتې د سې ‌شنبې په شپه د جنوبي وزیرستان په سرحدي سیمه کې شوې دي.

د سیمې د پولیسو مشر اسرار احمد ویلي، افغان طالبانو د پاکستان پر لور د توپونو او هاوانونو ډزې کړې چې ځینې مرمۍ یې پر استوګنیزو سیمو او یوه بازار لګېدلې دي.

پاکستاني سرحدي ځواکونو هم ځوابي ډزې کړې، خو د افغانستان لوري ته د احتمالي مرګ ‌ژوبلې په اړه معلومات نشته. د طالبانو د حکومت چارواکو د پاکستاني چارواکو د دغې ادعا په اړه تراوسه څه نه دي ویلي.

دا نښتې داسې مهال کېږي چې د افغانستان او پاکستان اړیکې د امنیتي اختلافاتو له امله ترینګلې دي. اسلام‌اباد طالبان په پاکستان کې د وسله ‌والو ډلو په ملاتړ تورنوي، خو طالبان دا تورونه ردوي.