افغان ولسمشر محمد اشرف غني له پاکستان څخه د افغان کډوالو د ستونزو د حل لپاره څو بېلابېل کمېسیونونه ګمارلي دي.

په پېښور کې د افغانستان جنرال قونسل عبدالله وحید پویان نن ازادي راډيو ته وویل چې ولسمشرغني تېر ماښام د افغان کډوالو له استازو سره کتلي او د هغوی د ستونزو له اورېدو وروسته یې دا دستور وکړی.

دا پریکړه په داسې حال کې کیږي چې د یو شمېر راپورونو پر اساس په دې وروستیو کې په پاکستان کې له افغان کډوالو سره ناوړه چلند کېږي او په تېرو څو میاشتو کې زرګونه افغان کورنۍ بېرته خپل هېواد ته راستنې شوې دي.

د سعودي عربستان په مشرۍ ائتلاف وايي، د یمن د حوثیانو یو بالستیک توغندی یې چې د ریاض پر لور توغول شوی و، شنډ کړی دی.

حوثیانو ویلي چې د ریاض نړیوال هوايي ډګر، د ابها هوايي ډګر او د خمیس مشیط د کینګ خالد هوايي اډه یې په توغندیو او ډرونونو ویشتلي دي.

دا بریدونه داسې مهال شوي چې په یمن کې د حوثیانو او د سعودي عربستان د ملاتړ لرونکو حکومتي ځواکونو ترمنځ سختې جګړې روانې دي. د فرانسپرس خبري اژانس د سرچینو په وینا، یوازې په یوه ورځ کې د دواړو خواوو تر ۲۷۰ ډېر جنګیالي وژل شوي دي.

د جګړې د دواړو لورو ادعاوې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.

د جرمونو د نړیوالې محکمې (ای‌سي‌سي) د څارنوالۍ دفتر د دې محکمې د هغې پرېکړې هرکلی کړی چې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخندزاده په ګډون د څلورو لوړپوړو چارواکو د نیولو حکمونه‌یې علني کړي دي.

په هغې اعلامیه کې چې دې څارنوالۍ د سې شنبې په ورځ د «تلې په ۱۴مه» خپره کړې په درې نورو کسانو کې د طالبانو د سترې محکمې مشر عبدالحکیم حقاني، د پوهنې سرپرست وزیر حبیب‌الله اغا او د لوړو زده ‌کړو سرپرست وزیر ندا محمد ندیم شامل دي.

پر دوی د جنسیت او سیاسي دلایلو پر بنسټ د ځورونې تورونه لګېدلي چې د بشریت ضد جرم بلل کېږي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې مرستیالې څارنوالې نزهت شمیم خان ویلي، د نیولو دا حکمونه په ځانګړي ډول د افغان ښځو او نجونو د حقونو، په تېره د زده‌‌کړو د حق، د تأمین لپاره مهم دي.

هغې ویلي، افغان ښځې او نجونې د جنسیت له امله په سیستماتیک ډول له تبعیض سره مخ دي او د عدالت مستحقې دي.

د دې محکمې څارنوالۍ وايي، په افغانستان کې د جنسیت، سیاسي نظر، قوم او مذهب پر بنسټ د خلکو د ځورونې د ادعاوو په اړه خپلو څېړنو ته دوام ورکوي.

د بخښنې نړیوال سازمان (امنېستي انټرنشنل) د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا د هغه پرېکړه‌لیک هرکلی کړی چې د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ د مأموریت د غځول کېدو ترڅنګ‌یې په دې هېواد کې د قومي، مذهبي او ژبني لږکیو د وضعیت په اړه د څېړنو پر اړتیا ټینګار کړی دی.

د بخښنې نړیوال سازمان د دوشنبې په ورځ په خپله اېکس‌پاڼه کې همدارنګه د بشري حقونو د شورا د ۶۳مې غونډې د هغې پرېکړې هرکلی کړی چې له مخې به‌یې د طالبانو له‌خوا د بشري حقونو د روانو سیستماتیکو او پراخو سرغړونو په ترڅ کې د ښځو او نجونو د حقونو او وضعیت په اړه ځانګړي بحثونه دوام وکړي.

د بشري حقونو دې نړیوال سازمان ویلي چې طالبان باید د خپلو کړنو په اړه حساب ورکوونکي وګرځول شي او اړ کړل شي چې خپلو له بشري حقونو څخه سرغړوونکو مقرراتو، کړنو او تګلارو ته د پای ټکی کېږدي.

طالبانو پر افغانستان له بیا واکمنېدو راهیسې نجونې او ښځې له لوړو زده‌کړو راګرځولي او پر ښځو یې د ورځني ژوند په ډېرو نورو برخو کې هم محدودیتونه لګولي دي.

د پاکستان صدراعظم شهباز شریف د سې ‌شنبې په ورځ «د تلې په ۱۴مه» د پاکستان له تحریک انصاف ګوند څخه وغوښتل چې د خپلو پلویانو اعتراضي لاریون ودروي او له حکومت سره بېرته خبرو ته کېني.

د پاکستان د پخواني او زنداني صدراعظم عمران خان پلویانو د یکشنبې په ورځ د دغه هېواد له شمال لوېدیځ څخه د اسلام‌اباد پر لور خپل لاریون پیل کړ او د هغه د خوشې کېدو غوښتنه‌یې وکړه.

دا لاریون وروسته له هغه پیل شو چې د پاکستان د تحریک انصاف ګوند او حکومتي چارواکو ترمنځ د کړکېچ د کمولو او د عمران خان د خوشې کېدو په هدف څو پړاو خبرې بې‌نتیجې پای ته ورسېدې.

شهباز شریف خبرداری ورکړ چې د اعتراضونو دوام د هېواد اقتصاد ته زیان رسولای شي او زیاته‌یې کړه چې حکومت د خلکو د سر او مال د خوندیتوب مسؤلیت لري.

پاکستاني چارواکي له څو اوونیو راهیسې اسلام‌‌اباد ته د معترضانو د احتمالي ننوتلو لپاره چمتووالی نیسي.

عمران خان چې د ۲۰۲۳ کال د اګسټ له میاشتې راهیسې په زندان کې دی، پرې د فساد په ګډون یو شمېر تورونه لګول شوي چې ده او حقوقي ډلې یې رد کړي او هغه‌یې سیاسي انګېزه بللي دي.

د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش پاکستان ته د خپل سفر پر مهال په منځني ختیځ کې د جګړې د پای ته رسېدو غوښتنه وکړه.

ګوترېش د سې ‌شنبې په ورځ «د تلې په ۱۴مه» په اسلام‌‌اباد کې خبریالانو ته وویل: "موږ یوازې هیله کولای شو چې د پاکستان هڅې دوام وکړي، بریالۍ شي او په پای کې په منځني ختیځ کې سوله ټینګه شي."

پاکستان په جون میاشت کې د ایران او امریکا ترمنځ په هغې هوکړه کې د منځګړي رول لوبولی و چې د دواړو هېوادونو ترمنځ‌یې جګړه ودروله.

ګوترېش زیاته کړه: "غواړم ټولو خواوو ته روښانه پیغام ورکړم: جګړه پای ته ورسوئ، ډیپلوماسۍ ته مخه کړئ او د نړیوالو قوانینو له مخې د سمندري تګ راتګ حقونه او ازادۍ په بشپړ ډول بېرته تأمین کړئ."

دغه جګړه چې د فبرورۍ په ۲۸مه پر ایران د امریکا او اسرائیل له لوري په بریدونو سره پیل شوه، په ټپه درېدلي حالت کې ده.

په دې وروستیو کې په هرمز تنګي کې د ځینو پېښو په تړاو ایران او امریکا د یو بل پر اهدافو د بریدونو راپورونه ورکړي دي.

بلجیمي-امریکایي ساینس پوه فرانسیس هالزن د ۲۰۲۶ کال د فزیک د نوبل جایزه وګټله.

د نوبل جایزې د غوراوي کمېټې د سې‌ شنبې په ورځ «د تلې په ۱۴مه» وویل چې نوموړي دا جایزه د داسې یوه څارونکي مرکز د جوړولو لپاره ترلاسه کړه چې په کایناتو کې د نیوټرینو په نوم د ډېرې لوړې انرژۍ لرونکي واړه ذرات کشفوي او د هغوی د رامنځته کېدو سرچینه معلوموي.

۸۲ کلن هالزن وموندله چې د جنوبي قطب له پاکو او ژورو یخونو څخه د دغو ذراتو د موندلو او څارلو لپاره کار اخیستل کېدای شي.

نیوټرینو ته کله ناکله "اروايي ذرات" هم ویل کېږي، ځکه دا ذرات له ځمکې او حتی د انسان له بدن څخه داسې تېرېږي چې تقریباً هېڅ نښه نه‌پرېږدي او ډېر کم له نورو موادو سره ټکر یا تعامل کوي.

د سویډن د علومو شاهي اکاډمۍ ویلي چې د هالزن څېړنو "د کاینات پوهنې یوې نوې بڼې" ته لاره هواره کړې ده.

تر دې مخکې د دوشنبې په ورځ د طب د نوبل جایزه د امریکا او جرمني درېیو ساینسپوهانو ته د اپټوژنېټیک په برخه کې د هغوی د څېړنو له امله ورکړل شوه.

اپټوژنېټیک هغه تخنیک دی چې د عصبي سېګنالونو د کنټرول لپاره په‌کې له رڼا څخه کار اخیستل کېږي.

د نوبل نورې، د کیمیا جایزه به د چهارشنبې او د ادبیاتو د پنجشنبې په ورځو او د نوبل د سولې جایزې ګټونکی به د جمعې په ورځ اعلان شي.

د نوبل د جایزې ګټونکي به د ډسمبر په ۱۰مه په رسمي مراسمو کې خپلې جایزې ترلاسه کړي.

په هره جایزه کې یو ډیپلوم، د سرو زرو مډال او ۱۲ میلیونه سویډني کرون چې شاوخوا ۱،۲ میلیونه امریکايي ډالر کېږي، شامل دي.

د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوتیریش نن اسلام اباد ته تللی او تمه ده هلته له لوړپوړو پاکستان چارواکو سره وګوري.

ښاغلی ګوتیریش داسې وخت پاکستان ته تللی چې دا هېواد له یو لړ سیاسي او ټولنیزو فشارونو سره مخ دی.

د پخواني بندي صدراعظم عمران خان لسګونه زرګونه پلویانو مظاهره پیل کړي او اسلام اباد ته روان دي.

اخوا بیا پاکستان د افغان کډوالو د ایستلو لړۍ هم چټکه کړې او په دې اړه یې د ملګرو ملتونو پرلپسې غوښتنې له پامه غورځولي.

د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د روان کال له پیل راهیسې ۶۶ زره افغانان له پاکستان څخه په جبري توګه ایستل شوي دي.

د جرمونو نړیوالې محکمې له خوا د طالبانو د پوهنې او لوړو زده کړو وزیرانو د نیولو د حکمونو اعلان بېلابیل غبرګونونه پارولي دي.

د جرمونو نړیوالې محکمې پرون د طالبانو د پوهنې وزیر حبیب الله اغا او د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم د نیولو حکمونه علني کړل.

د محکمې په اعلامیه کې یاده شوې چې په دوی سربېره د طالبانو د مشر ملا هیبت الله اخندزاده او د سترې محکمې د رییس عبدالحکیم حقاني د نیولو حکمونه تېر کال علني شوي وو.

د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بنېټ دا یو «ډېر مهم» ګام بللی او ویلي یې دي نه یواځې د نیولو د نویو حکمونه صادرول مهمه دي بلکې د "جنسیت پر بنسټ د ځورونې" د مسلې تحلیل او د طالبانو له تګلارو او کړنو سره د هغې پرتله کول هم خورا اهمیت لري.

یو شمېر افغان فعالانو او د بشري حقونو مدافع سازمانونو هم د جرمونو نړیوالې محکمې دا اقدام ستایلی.

خو د طالبانو حکومت دا پریکړه غندلې ده.

د دوی ویاند ذبیح‌الله مجاهد په یوه اعلامیه کې ویلي افغانستان د جرمونو د نړیوالې محکمې تر عنوان لاندې هېڅ کومه محکمه په رسمیت نه‌پېژني او دریځ ته‌یې هم کوم ارزښت قایل نه‌دی. "

د جرمونو نړیوالې محکمې ویلي چې د طالبانو دغو څلورو لوړپوړو چارواکو چې د نیولو حکمونه یې ورکړل شوي د جنسیت او سیاسي نظر پر بنسټ د خلکو په ځورونه او تبعیض کې رول درلود یا یې د دغه ډول چلند امر کړی دی.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ۱۳ کسانو د وژنې د عامل د اعدام لپاره د ډزو د ډلګیو د کارونې امر کړی.

د امریکا د دفاع وزارت ویاند شان پرنل سه شنبه وختي په خپله ایکس پاڼه لیکلي چې پخواني امریکایي پوځي ندال حسن په ۲۰۰۹ کال کې د ټکزاس په فورټ هوډ کې دیارلس پوځیان په ډزو ووژل او ۳۲ نور یې ټپیان کړل.

پرنیل وویل چې د امریکا د دفاع وزیر (جګړې وزیر) پيټ هګسټ په وړاندیز ولسمشر ټرمپ د ندال د اعدام لپاره د ډزو ډلګیو د کارونې امر ورکړ.

د امریکا دفاع وزیر به د ندال حسن د اعدام وخت او ځای ټاکي.

د راپورونو له مخې ندال حسن په عراق او افغانستان د امریکا د بریدونو مخالفه و او د شان پرنیل په خبره د ۱۳ امریکایي پوځیانو د وژنې پر وخت یې د «الله اکبر» نارې وهلې.

په امریکا کې وروستۍ څو لسیزې د ډزو د ډلګیو په وسیله اعدامونه ډېره مخینه نه لري.

د افغانستان او پاکستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي پخوانی ځانګړی استازی، بنون سیوان په ۸۸ کلنۍ کې ومړ.

د قبرس رسنیو راپور ورکړی چې سیوان د اکتوبر په ۵مه، د دوشنبې په ورځ، د قبرس په پلازمېنه نیکوزیا کې وفات شوی دی.

په ۱۹۸۸ کال کې، دغه قبرسي ډیپلوماټ د افغانستان د بحران د حل په بهیر کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د استازي د دفتر د رییس او لوړ پوړي سیاسي سلاکار په توګه وټاکل شو، او په ۱۹۹۰ کال کې یې د افغانستان په اړه د جنیوا د هوکړه لیکونو د پلي کېدو د څارنې مسؤلیت پر غاړه درلود.

په ۱۹۹۱ کال کې، سیوان د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري او اقتصادي مرستو د پروګرامونو د عمومي همغږي کوونکي په توګه وټاکل شو.

هغه په افغانستان کې د خپل ماموریت پر مهال، له افغانستان څخه د پخواني شوروي د ځواکونو پر وتلو، د جنیوا د هوکړه لیکونو پر پلي کېدو او په افغانستان کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره په ډپلوماټیکو هڅو کې ښکېل و.